Paġna Letterarja, It-Torċa

Josef Borg u Carlston Grima

Bħalma jiġri fix-xena mużikali, anke fil-letteratura diffiċli biex titkellem dwar poeti stabbiliti. Huwa minnu li għandek poeti li terrqu forsi għal għexieren ta’ snin fit-triq tal-poeżija u taw kontribut enormi lil-letteratura Maltija. Imma mbagħad qed naraw ukoll uċuh relattivament “ġodda” b’pinna tad-deheb. Dawn mhux biss bħal ta’ qabilhom qed jagħmlu unur kbir għalihom infushom u għal pajjiżna imma wkoll qed joħolqu xejriet u stili ġodda ta’ letteratura. Josef Borg u Carlston Grima żgur li huma fost dawn l-awturi li qed jispikkaw sew fiċ-ċrieki letterarji. Minn pinna żagħżugħa tissawwar dil-ġabra poetika friska imma matura u riflessiva.fl-istess ħin.

Kull mument huwa imporanti anke dak li bosta minnha lanqas biss nintebhu bih. Kemm Borg u kemm Grima josservawh. Mhux ta’ b’xejn it-tnejn li huma jiktbu l-ħajku (p.38-39; 73-75). Għax il-ħajku mhux sempliċiment poeżija qasira b’metrika partikolari (5-7-5), imma huwa wkoll mod kif l-awtur jesprimi mument x’aktarx singulari f’ħin partikolari. Imma anke jekk mhux fil-ħajku l-awturi tagħna bħal jieqfu u jħarsu lejn xi waqiet partikolari mill-ħajja anke jekk huma astratti u joħduna minn vjaġġ għall-ieħor u bħal ikabbru permezz ta’ lenti dawk l-aspetti li jixtiquna nirriflettu dwarhom.

Lenti fuq emozzjonijiet differenti

L-aktar li laqatni f’din il-ġabra, tista’ tgħid fiż-żewġ awturi imma partikularment f’ta’ Borg hija l-mod kif jagħtu libsa kunċetti astratti. Fost dawn insibu l-ħsieb (p.11), il-pożittivita’ (p.15), in-nostalġija (p.17), l-apatija (p.20) u oħrajn. L-eżistenzjaliżmu tal-imgħoddi jispikka fost oħrajn fil-poeżija “Bikkej” u “f’kull att” iż-żmien “iqanqal tifkira mgħoddija, imsewsa” (p.7)

Imma waqt li jitkellmu fuq il-ħsibijiet u emozzjonijiet interjuri il-poeżija ta’ Borg u Grima m’hijiex insulari; tant li toħroġ sew il-kuxjenza soċjali ħafna drabi altruwista. Fil-poeżija “Hawn hi Ommok” (p.10) ngħidu aħna Borġ jitkellem dwar tipi differenti ta’ ommijiet. Hemm dawk li jibku fis-skiet minħabba uliedhom li qabdu l-vizzju tad-droga. Hemm l-ommijiet li jżuru lil uliedhom fil-ħabs b’mod regolari “bla ġudizzju” minkejja li xi drabi kellmuha b’mod xejn xieraq. Fuq kollox meta nitkellmu dwar l-omm ma nistgħux ma nħarsux lejn Ommna tas-sema li tiġbor fiha bosta mill-waqtiet ta’ ferħ u anke ta’ tbatija tal-ommijiet. Fil-poeżija ta’ Grima imbagħad donnu hemm element qawwi ta’ patrijottiżmu (p.51,58,60). It-tnejn li huma jridu jwasslu messaġġ, f’dik ta’ Borg kultant ir-rabja toħroġ aktar qawwija. Jirrabja bl-ikrah għall-ipokrezija tal-Maltin partikularment fil-Ġimgħa l-kbira (p.36):

“Sriebet twal ta’ nies
ma jaqtgħu qatt,
kajman il-pass mexxej
mal-kartapesti tal-kristijiet
mgħarrqin f’demm in-nixfa
ta’ fidwet l-iben feġġej”

Jikkritika wkoll l-inġustizzja (p.23). Waqt li Borg jesprimi b’mod qawwi r-rabja, huwa sorprendenti mhux ftit li mbagħad jikteb poeżija ta’ mħabba bħalma hi “L-ewwel imħabba” (p.14) b’metafori li jpaxxuk, li juru s-sentimenti lejn il-maħbuba tiegħu. Laqtitni ħafna il-poeżija “Rebbiegħa” (p. 18) fejn Borg juri wkoll li jaf iħaddem sew ukoll il-vers tradizzjonali u anke “Int kont hemm” (p.25). L-għanja ħelwa f’kuntrast mar-rabja mfissra b’metafori qawwija f’poeżija oħra nxebbaha ma’ siltiet mużikali romantiċi li joħorġu minn xi artisti mużikali li jdoqqu mużika tqila. Dan il-kuntrast huwa interessanti u jogħġobni ħafna.

Żgħazagħ b’maturita’ kbira

Aspett li jinħass sew f’dawn il-poeżiji hija l-maturita’ kbira li toħroġ u dan il-fatt donnu l-istess poeti huma konxji tiegħu. Jidhirli li fil-poeżija ta’ Grima aktar jinħass dan is-sentiment, forsi minħabba li huwa aktar żagħżugħ u għadu maqbud bejn il-ħtieġa li jesperimenta u jduq ftit aktar l-esperjenzi tal-ħajja u fl-istess ħin magħġun sew bil-għerf, bil-qari u b’riflessjonijiet profondi.

“Ħakmet il-moħħ” jintebah li jrid ikompli u għal darb’oħra jħares lejn il-ġejjieni. Forsi l-aktar li jolqot mal-ewwel, u dan b’differenza għal Borg, fil-poeżija’ ta’ Grima hija l-esperiment bil-vrus u anke f’xi drabi anke l-vers projettiv. Bħala awtur jien personali ta’ din it-tip ta’ poeżija ma stajtx ma ninnutax mal-ewwel il-poeżija “L-Imsallab u l-poplu” (p.64) li għandha l-forma ta’ salib u “It-Taraġ ta’ ħajti” (p.56) li għandha l-forma ta’ taraġ. Imma l-esprimenti nsibuhom ukoll fil-mod kif juża l-ispazji u l-punteġġjatura. Fi “Stilla Feġġija” (p.55) huwa qawwi mmens il-vers “M’għandiex post għalik!” imma (u fil-poeżija hemm enfasi fuq l-‘Imma”),

“Passejn l-istilla
dderiġew
Lejn fejn hemm tarbija
Li huma nsew”

Interessanti kif iż-żewġ poeti jagħrfu ‘t-tifel’ ta’ ġo fihom li minkejja l-maturita’ jibqa’ hemm. Grima jilmenta sa ċerta punt “se nibqa’ nġorr f’batalja l-emozzjonijiet konfużi bla eżattezza” (p.57) Mill-banda l-oħra Borg, fil-poeżija “Baħħar qalbieni” (p.27) ifisser kif xorta jibqa’ jfittex l-irdoss tal-omm.

Fil-fehma tiegħi fil-poeżiji ta’ Grima jinħass ħafna l-entużjażmu, frott iż-żogħżija, u wkoll xi drabi biża’ mill-ġejjieni li tant jixtieq jasal malajr. Hawnhekk il-poeta narah qed jikteb f’isem ħafna u ħafna żgħazagħ.

Konklużjoni

Li jolqtoni f’dawn it-tip ta’ ġabriet ta’ poeżiji bejn żewġ awturi jew aktar huwa kif minkejja d-differenzi fl-esperjenzi tal-awturi, xogħolijiet differenti u kuntesti differenti li jkunu ġejjin minnu, xorta jidher li jkun hemm xebh kbir.

Ta’ min wieħed jinnota wkoll l-isforz konxju tal-poeti fil-preżentazzjoni ta’ dan il-ktieb, l-aktar bil-pitturi ta’ Salvatore Azzopardi Arts.

Inħeġġeġ biex dawk li għadhom ma ltaqgħux mal-kitba ta’ dawn iż-żewġ poeti, jew forsi għadhom qatt ma semgħu bihom, jakkwistaw kopja ta’ dan il-ktieb għax huwa eżempju tajjeb tal-poeżija kontemporanja.

(Paġna Letterarja It-Torċa 21 ta’ Ġunju 2015)See Translation— with Josef Borg and Carlston Grima.

Joseph Zammit Tabona

Waqt li l-poeżija miktuba bil-vers ħieles għandha ħafna valur, tieħu gost mhux ftit meta toħroġ xi ġabra ta’ poeżiji tradizzjonali. Din it-tip ta’ poeżija ssegwi l-metrika, sillabi fissi li joħolqu ritmi u bosta drabi anke rima li toħloq ċerta mużikalita’. Hija ħasra li din it-tip ta’ poeżija li bħal għanja tinżillek ħlejju ma tantx għadha tinkiteb minn poeti kontemporanji. Nassumi parti mill-ħtija li frott l-entużjażmu biex nesperimenta bi stili ġodda, u forsi anke ftit biża’ mid-dixxiplina meħtieġa f’din it-tip ta’ poeżija, inħallt ftit mir-riġidia’ li ssawwar din it-tip ta’ poeżija.

Wieħed mill-poeti li jħaddem tajjeb ferm l-istil tradizzjonali huwa l-avukat Joseph Zammit Tabona. Joseph Zammit Tabona huwa magħruf bħala “l-poeta tal-Imdina”, u dan minħabba n-numru ta’ poeżiji li fihom ta’ ġieh lil din il-belt storika u għall-poeta tagħna spiritwali wkoll. Tant li ngħata l-onorifiċenza “Ġieh l-Imdina”. Ir-rabta tal-poeta mal-Imdina tidher fin-numru ta’ kotba li kiteb fosthom “The Mdina Lyrics and other collected poems” (1998), “A Songbook for Mdina” (2000), “L-Għana tal-Imdina” (2003) u “A Songbook for Mdina – reprint with additional poems” (2007). Dawn il-kotba jiena ngħid huma wkoll tifkira ħelwa anke għat-turisti li jżuru pajjiżna. Mhux ta’ b’xejn li fil-faċċata ta’ din il-ġabra nsibu ritratt ta’ din il-belt siekta, u affaxxinanti, storika u spiritwali li kienet ta’ ispirazzjoni għal dan l-awtur.

Ispirazzjoni mill-imgħoddi li sawwarna

Zammit Tabona jagħraf tajjeb li ħadd ma jista’ jinsa l-imgħoddi li sawru għax inkella jkollu parti mill-identita’ tiegħu li għadu m’għarafx. Din ir-rabta, anke mal-Imdina, għalhekk mhijiex biss waħda storika u ta’ identita’ nazzjonali imma wkoll ta’ identita’ personali. Fil-poeżija tiegħu jissaħħar bl-imgħoddi:

“U nara ġmiel il-qedem dejjem tari
Inħossni fqajjar biex inroddlok qima”
(L-Imdina, p.16).

Imma kif jgħid fl-istess poeżija, l-imgħoddi hu wkoll importanti sabiex jagħraf il-ġejjieni.

“u ħsieni jerġa lura lejn l-għaddieni”.

L-istess jerġa’ jtenni f’poeżija oħra ddedikata “Lill-Belt il-Qadima” (p.15):

“Id f’id illum, ma dawk ta’ jiem bikrija,
Inroddlok ġieh, bit-tama għall-ġejjieni”.

Il-poeta għalhekk ma jonqosx milli jagħti ġieh lil numru ta’ kittieba kbar oħra, li taw kontribut enormi lil-Letteratura Maltija. Fost dawn insibu l-Poeta Nazzjonali Dun Karm, li Zammit Tabona kien jafu billi kien ġar tiegħu Tas-Sliema għal diversi snin (p.5). L-awtur jgħid ċar u tond li Dun Karm ħalla influwenza kbira fuqu. F’din il-ġabra nsibu żewġ poeżiji ddedikati lil poeta Nazzjonali; “Għal Dun Karm” u “Lil Dun Karm” (p.29). Dun Karm jarah bħala parti essenzjali mill-identita’ Maltija li jippersonifika dan il-ġens qalbieni. Għalhekk għandu jkun f’kull dar. Poeżija oħra hija ddedikata lil Ġorġ Pisani. Bħal ta’ Dun Karm, il-poeżija ta’ Pisani ma tmut qatt (p.31):

“Hekk tibqa’ tidwi fostna fil-ġejjieni
Bħal tal-Qassis Poeta mwaħħda magħna,
L-għanja tiegħu mill-qalb għannej waħdieni”

Minbarra l-imgħoddi fost il-ħwejjeg li jsawru l-identita’ tal-poeta tagħna hemm ukoll l-ispiritwalita’. “Quddiem l-Artal tal-Katidral” (p.36) jitlob biex il-fidi tinżamm “żonqrija fid-dehen minn ta’ dari” u tibqa’ żżernaq “isbaħ għal uliedna.”

Riflessjonijiet Profondi

Huwa żball jekk naħsbu li l-poeżija tradizzjonali hija biss għanja. Jekk inħarsu lejn din il-ġabra naraw kemm din it-tip ta’ poeżija hija wkoll tabilħaqq profonda u magħġuna bl-aħjar għażla tal-kelma.

Il-poeta jirrifletti fuq ix-xjuħija li marbuta magħha hemm ir-realta’ kerha li aktar qed tersaq lejn it-tmiem, għalkemm dan il-vjaġġ lejn l-eternita’ hemm min jaqbdu ftit qabel minn oħrajn. Fil-poeżija “L-anzjan” (p.24) jgħid:

“Jidwi l-leħen tal-għaxija
Jinħass berqa ż-żmien għaddieni,
Issa l-fieragħ sar bla siwi,
Issa l-għajn fuq il-ġejjieni.”

Din ir-riflessjoni jagħmilha f’poeżiji oħra fosthom “Fi nżul ix-Xemx”. It-tama tal-poeta hija f’Alla, li jarah bħala dawl u Tama (p.22, 44).

Konklużjonijiet

Xtaqt ninqeda ftit bil-kitba ta’ Joseph Zammit Tabona sabiex inħeġġeġ aktar poeti, l-aktar żgħażagħ, li jfittxu li jiktbu bil-vers tradizzjonali, u jitħarrġu u jitkissru fil-metrika. Waqt li qed ngħid dan, qed inżomm f’moħħi wkoll li kull espressjoni hija poetika, ikun xi jkun l-istil li bih tissarraf fi kliem. Imma żgur li t-taħriġ fil-metrika tradizzjonali, sew jekk hu bil-vers ottonoraju li hu forsi dak l-aktar komuni, sew jekk bil-vers endekasillabu li jippermetti aktar riflessjoni jew forom oħra ta’ poeżija, huwa esperiment li għandu jiġi ippruvat minn poeti żgħażagħ.

(Paġna Letterarja, It-Torċa, 21 ta’ Ġunju 2015)See Translation

Alfred Palma huwa poeta, awtur u traduttur. Twieled il-Furjana fit- 8 ta’ Settembru, 1939. Studja fl-Iskola Primarja ta’ Ħaż-Żabbar u fil-Kulleġġ De La Salle. Fl-1957 beda jaħdem bħala għalliem fl-iskejjel primarji u fl-1959 daħal skrivan fiċ-Ċivil. Huwa rtira fl-1987 u ddedika ħajtu għal-letteratura. Fl-1991 huwa ppubblika t-traduzzjoni sħiħa u rrimata bil-Malti tad-Divina Commedia ta’ Dante, u wara għadd kbir ieħor ta’ traduzzjonijiet oħra, fosthom xogħlijiet kbar ta’ Shakespeare, Wilde, Voltaire, Lawrence u Mann. Ippubblika għadd ta’ rumanzi bil-Malti u għamel bosta traduzzjonijiet ta’ xogħlijiet ta’ awturi lokali. Ippubblika wkoll għadd sabiħ ta’ kotba fl-Ingilterra u fil-Kanada u ngħata diversi unuri fosthom Ġieħ Ħaż-Żabbar (2000), Cittadino dell’Anno – Villabate (2006), Lauro Dantesco – Ravenna (2008) u Ġieħ ir-Repubblika (2009).

1. Fil-Paġna Letterarja normalment inġib dwar kotba li jkunu ħarġu matul dik is-sena, jew dwar ix-xogħol ta’ xi awtur. Pero ma nistax ma nibdiex bill-Palk, propju billi m’ilux wisq rajna x-xogħol kbir tiegħek id-dramm Hekuba, li hu wieħed mill-akbar drammi ta’ Ewripide, it-teatru Grieg fl-aqwa tiegħu. Kull min attenda faħħar dan ix-xogħol, li nimmaġina kien impenjattiv sew. X’kien jinvolvi għalik dan ix-xogħol hekk kbir u impenjattiv?

T. It-teatru huwa ġeneru li jien ħabbejt sa minn dejjem, b’imħabba li tkebbset aktar bir-rabta tiegħi ma’ William Shakespeare, il-kbir drammaturgu Ingliż, li saħħarni sa mill-jiem tal-iskola. U meta, bosta snin ilu, il-bravissima attriċi Karmen Azzopardi avviċinatni biex nagħmlilha traduzzjoni bil-Malti tad-dramm kbir Grieg Hekuba, ta’ Ewripide, ilqajt bil-qalb it-talba. Id-dramm kien ittalla’ f’Ta’ Qali fl-2003, u kien suċċess kbir. Is-sena l-oħra mbagħad avviċinani l-bravissimu attur u direttur teatrali Mario Micallef, li għarrafni bix-xewqa tiegħu u ta’ Karmen li dan id-dramm spettakolari jerġa’ jittalla’, din id-darba fit-Teatru Manoel. U bil-għajnuna ta’ cast fenominali, taħt id-direzzjoni tal-bravissima Josette Ciappara, f’Novembru 2016 kellna għal darb’oħra suċċess kbir ieħor. Għalija dan kien xogħol diffiċli ferm, iżda għamiltu bil-qalb, ħajr għall-imħabba tiegħi lejn it-Teatru, partikolarment lejn dak Grieg.

2. M’hemmx dubju li dan ix-xogħol seta’ jieħu l-ħajja grazzi għad-direzzjoni ta’ Josette Ciappara u l-wirja mill-aqwa ta’ bosta atturi fosthom tal-attriċi Karmen Azzopardi. Nimmaġina li dan tak sodisfazzjon kbir li tara xogħol tiegħek b’interpretazzjoni daqshekk mill-aqwa.

T. Iva, kif għidtlek, dan id-dramm kien ta’ sodisfazzjon kbir għalija, l-aktar meta rajt l-apprezzament tal-udjenzi li ħonqu t-Teatru Manoel f’kull rappreżentazzjoni li ttellgħet, kif ukoll mill-kummenti pożittivi fil-ġurnali u minn bosta individwi tal-affari tagħhom li faħħru kemm id-dramm kif ukoll it-traduzzjoni tiegħi.

Ritratt: L-awtur ma’ żewġ atturi kbar: Karmen Azzopardi u Mario Micallef, meħud fuq il-palk tat-Teatru Manoel wara l-aħħar rappreżentazzjoni tad-dramm Hekuba, nhar is-27 ta’ Novembru, 2016.

3. Ċertment li dan ma kienx l-ewwel traduzzjoni u lanqas l-unika waħda li ttellgħet fuq il-Palk. Jiġuni f’moħħi post oħrajn il-ħajja mqallba ta’ Caravaggio, adattament tad-dramm kontroversjali Salomé ta’ Oscar Wilde, monologu fuq San Pawl, l-ħajja traġika ta’ Oscar Wilde u oħrajn. X’tgħidilna dwar dawn l-esperjenzi sbieħ? X’iffissru għalik?

T. Le, din ma kinetx l-ewwel traduzzjoni tiegħi għall-palk. Fil-fatt bdejt f’dan il-ġeneru meta, fis-snin 90, Mario Micallef, Direttur tal-Kumpanija Talenti, talabni naqliblu għall-Malti d-dramm komiku ta’ Shakespeare The Comedy of Errors (Il-Kummiedja tal-Iżbalji), li ttellgħet b’suċċess kbir fit-Teatru Manoel. Wara domna snin twal intellgħu dramm ta’ Shakespeare kull sena, sakemm xi ħadd għaref iddeċieda li jaqta’ ħesrem din is-sensiela ta’ drammi li kienet saret tant popolari u mistennija kull Jannar. Wara, dejjem mal-Kumpanija Talenti, tellajt għadd sabiħ ta’ Monologi, fuq talbiet tal-bravissimu Mario Micallef, li fihom huwa interpreta b’ħila eċċeżżjonali lil Dante, lil Caravaggio u lil San Pawl u, ma’ cast żgħir ieħor, adattamenti tiegħi tad-dramm Salomé ta’ Oscar Wilde, kif ukoll tal-ħajja mqallba tal-istess awtur Irlandiż. Dawn kollha kienu suċċessi kbar u ntlaqgħu tajjeb ħafna minn kulmin attenda għalihom fit-Teatru San Ġakbu, il-Belt. Għalija dawn kienu esperjenzi li tawni sodisfazzjon kbir, u peremezz tagħhom sirt napprezza dejjem aktar mhux biss l-arti tal-palk iżda wkoll il-ħila tal-atturi bravi Maltin.

4. Alfred, nammirak li tħaddem tajjeb diversi ġeneri letterarji li ser ikollna ċans ftit nitkellmu dwarhom, pero jkolli nammetti li meta nsemmi Alfred Palma f’moħħi jiġuni t-traduzzjoni tad-Divina Commedia ta’ Dante u t-traduzzjoni tas-Sunetti ta’ Shakespeare. Magħhom nistgħu nagħmlu lista twila ħafna fosthom Candide ta’ Voltaire u L-Maħbub ta’ Lady Chatterly (Lady Chatterley’s lover) ta’ D.H. Lawrence. Grazzi għalik dawn ix-xogħlijiet kbar setgħu jiġu b’ilsien pajjiżna. It-traduzzjoni hija biċċa għadma iebsa. Fil-fehma tiegħi hija sengħa li trid tħaddem b’ħila kbira. Kif jirnexxielek tibqa’ daqshekk leali lejn it-test oriġinali u ovjament iżżomm traduzzjoni tajba Maltija? X’diffikulta’ ssib meta għandek speċjalment sorsi li huma miktuba b’Ingliż li huwa ftit differenti minn dak tal-lum?

T. Iva, it-traduzzjoni hija għadma iebsa, iebsa ħafna; hija arti li, bħal kull arti oħra, titwieled ma’ dak li jkun. Sa minn jiem l-iskola, it-traduzzjoni kienet xi ħaġa naturali għalija; l-hena tiegħi nittraduċi xi silta letterarja. Maż-żmien, kif taf, jien dħalt għal xogħlijiet letterarji ta’ kobor mondjali, bħad-Divina Commedia ta’ Dante, id-drammi u s-Sunetti ta’ Shakespeare, kif ukoll ix-xogħlijiet ewlenin ta’ Oscar Wilde, minbarra diversi xogħlijiet kbar ta’ awturi oħra bħal Voltaire, Thomas Mann u DH Lawrence. M’hemmx għalfejn ngħidlek, id-diffikultajiet f’kull traduzzjoni jkunu kbar: inkun irrid nixtarr mhux biss ix-xogħol innifsu iżda wkoll l-awtur tiegħu; ukoll iż-żmien li fih inkiteb id-dramm, biex l-atmosfera tal-epoka ma tintilifx. Fuq kollox irrid nara x’Malti jkolli nuża, biex ma noħloq l-ebda anakroniżmu. Dan ġarrabtu l-aktar fid-Divina Commedia, li nkitbet fi żminijiet medjevali, u allura b’Taljan arkajk, kif huwa l-Ingliż tad-drammi u s-sunetti ta’ Shakespeare. Forsi l-Ingliż ta’ Wilde ma kienx daqshekk arkajk, iżda kellu l-problema tas-sofistikaġni u tal-battuti fini li, nammetti, ħabbtuni kważi aktar mill- arkajk ta’ Dante u ta’ Shakespeare. Imbagħad kelli l-problema tal-Franċiż ukoll qadim tal-Candide ta’ Voltaire u l-Ingliż djalettali ta’ Lawrence. Iżda, kollox ma’ kollox, nemmen li f’kull traduzzjoni li għamilt tajt kulma stajt, u qatt ma nqast mill-fedeltà lejn l-awtur rispettiv, u aktar u aktar lejn xogħlu!

5. Ikolli ngħid li nassoċjak wisq mal-kapulavur tad-Divina Commedia li ma nafx jekk kienx l-ewwel traduzzjoni kbira tiegħek. X’ġagħlek li tindaga fuq din il-biċċa xogħol kbira, f’moħħi għandi wkoll il-fatt li diġa kien hawn traduzzjonijiet simili?

T. Iva, id-Divina Commedia ta’ Dante kienet l-ewwel traduzzjoni kbira tiegħi, u kienet ilha f’moħħi sa minn jiem l-skola. Bdejt naħdem fuqha fl-1966, meta kelli biss 26 sena, u temmejtha 20 sena wara. Il-Commedia hija kapolavur universali li ridt nagħti lil pajjiżi, imkebbes mill-enerġija taż-żgħożija u l-imħabba tiegħi għall-Ilsien Malti. Fil-fatt, it-traduzzjoni tiegħi hija l-unika waħda kompluta u irrimata. Veru, fi żminijiet oħra saru diversi attentati, adattamenti u traduzzjonijiet ħielsa tal-poema. Fl-1964 Erin Serracino Inglott ħarġet l-Infern, traduzzjoni tajba ħafna iżda mhux irrimata, u, għad li dejjem ingħad li l-Purgatorju u l-Ġenna huma lesti wkoll, dawn qatt ma dehru, u għalhekk, bir-rispett kollu, Erin ma jistax jingħata l-kredtu tax-xogħol komplut.

6. Xtaqt inħarsu aktar fid-dettal lejn dan l-aħħar ktieb tiegħek, qed ngħid għal Maħbuba ta’ Chatterly. Dan ix-xogħol ta’ D.H. Lawrence, popolari mmens, ġie adattat diversi drabi għar-radju u anke għat-televixin. Jolqotni ħafna f’dan il-ktieb ir-relazzjoni ta’ mħabba bejn raġel mill-klassi tal-ħaddiem u mara mill-klassi għolja, tema li ġġibilna emozzjonijiet differenti meta wieħed jikkunsidra ċ-ċirkostanzi ta’ dak iż-żmien u interpretata f’numru ta’ xogħlijiet oħra. Xtaqtek tgħidilna aktar dettalji dwar dan u kif D.H. Lawrence irnexxielu joħroġ it-tema tal-imħabba? X’kienu l-akbar sfidi għalik f’dan il-ktieb?
D.H. Lawrence mar lil hinn mill-istrutturi soċjali u mis-soċjali daħal ukoll f’dak li hu intimu u dan jagħmlu biex ngħid hekk b’mod espliċitu u kontroversjali għal dak iż-żmien. Nimmaġina li dan kien jitlob ċerta kuraġġ.

T. Ir-rumanz notorju Lady Chattereley’s Lover ta’ DH Lawrence, miktub fl-1917, kien daqqa ta’ ħarta lill-ipokresija u d-djuq post-Vittorjan, u bih l-awtur mhux bisss ried jixxokkja iżda wkoll jisfida liċ-ċensuri dojoq u ipokriti ta’ żmienu. Meta saflaħħar ir-rumanz ġie ppubblikat fl-Ingilterra mill-Penguin fl-1960, qajjem furur sħiħ u nbiegħ bl-eluf, x’aktarx minħabba l-kontenut pornografiku tiegħu milli għall-element kuntrastiv bejn żewġ klassijiet soċjali: l-għolja u l-baxxa. B’danakollu, u minkejja kollox, ir-rumanz huwa kapalovur letterarju li (ukoll) dejjem xtaqt nittraduċi għall-Malti. Tifhem li ma kinetx ħaġa faċli għalija, l-aktar minħabba raġunijiet ta’ ċensura, ħajr għall-passaġġi erotiċi u bosta drabi vulgari li fih. Kelll nistenna sakemm il-liġijiet lokali taċ-ċensura nbidlu, u s-sena l-oħra ppubblikajtu. Kien pass kuraġġuż min-naħa tiegħi, u forsi bosta jitmeżmżu jaqraw ir-rumanz, ukoll daż-żmien, għax fit-traduzzjoni ridt nibqa’ fidil għal kollox lejn Lawrence, u fejn kien oxxen bl-Ingliż baqa’ oxxen bil-Malti!

7. Permezz ta’ dawn il-kotba anki inti qed tiġġieled kontra forzi tat-tabu’ li b’xorti ħażina tista’ tnaqqas potenzjalment il-valur artistiku u ma tħallihx jifjorixxi. Insemmi fost oħrajn l-atmosfera ta’ omossesswalita’ sottili, bħal fil-Merkant ta’ Venezja u Iż-Żewġ Ġentlomi ta’ Verona. Imma l-aktar fis-Sunetti, fejn fl-ewwel parti il-glorifikazzjoni taż-żagħżugħ ‘maħbub’ hija bilwisq aktar intensa u qawwija minn dik lejn il-mara samra misterjuża li, nemmen, intużat bħala paraventu biex tibbilanċja l-affarijiet u ttaffi ftit l-atmosfera erotika u passjonali tal-ewwel parti tal-istess sunetti.

T. Iva; kif ġa aċċennajtlek, jien kont sa minn dejjem kontra kull xorta ta’ ċensura, meta l-persuna tkun adulta u matura. Niftakar żminijiet koroh meta ċ-ċensura lokali kienet oppressiva għall-aħħar, l-aktar fejn tidħol letteratura erotika. U dan ħoloq fija sens ta’ sfida li, ħajr għall-bdil fil-liġijiet lokali, artist, kittieb, xi jkun, issa huwa ħieles li jesprimi ruħu kif irid. Ċerti taboos, l-aktar fejn tidħol l-omosesswalità, li qabel kienet sottili f’bosta xogħlijiet letterarji kbar, bħal f’xi drammi u fis-sunetti kollha ta’ Shakespeare, f’ħafna xogħlijiet ta’ Wilde u f’kapolavuri letterarji oħra, issa jistgħu jitperrċu u jinftiehmu aħjar u allura jkunu aktar apprezzati.

8. Inti ktibt ukoll numru ta’ rumanzi oriġinali għall-adulti fosthom Irmied u Tqanqil. Dawn it-tip ta’ kotba jkolli talba għalihom mill-qarrejja ta’ dan il-ġurnal. Xtaqtek tgħidli ftit xi ħaġa dwarhom.

T. Iva, jien ktibt sitt rumanzi, kollha erotiċi u kollha rikmandati għal qarrejja adulti. Dan m’għamiltux biex noħloq xi sensazzjoni, iżda biex nuri li l-ħajja hi dik li hi, u li kollu għalxejn li noqogħdu ninħbew wara l-maskri, għax bogħod minn għajnejn in-nies, kulħadd jagħmel li jaqbillu! Barra minn hekk, min qara r-rumanzi tiegħi għamel hekk minn rajh, u jekk (wara) skandalizza ruħu u triegħex, ma kienx tort tiegħi! L-ipokresija qatt ma ħmiltha, u qatt ma għamlet ġid lil ħadd!

9. Naħseb il-ħbiberija tagħna nibtet f’qasam ieħor li huwa ħafna għal qalbek, qed ngħid dak tal-poeżija. Irrid nirringrazjak pubblikament li dejjem tajtni appoġġ, u dan qed ngħidu għax m’għandix dubju għax l-istess jistgħu jgħidu dwarek numru ta’ poeti. Liema kienu l-aktar suċċessi li tista’ tgħid kellek, jew li tawk sodisfazzjon fil-poeżija?

T. Iva, Omar, il-poeżija għenet ħafna fil-ħbiberija tagħna. Inkoraġġejtek u nibqa’ ninkoraġġik għax fik nara poeta ġenwin li verament iħobb il-poeżija. Jien bdejt nikteb l-ewwel poeżiji tiegħi meta kont għadni nistudja fil-Kulleġġ De La Salle. Maż-żmien isseħibt f’diversi Għaqdiet Letterarji lokali; fl-1972 ippubblikajt xi poeżiji ma’ tliet poeti oħra, u wara deher Preludji (1993). Irbaħt bosta Konkorsi ta’ Poeżija, kemm f’Malta kif ukoll f’Ruma u fl-Istati Uniti. Issa qed nistenna l-pubblikazzjoni tat-tieni ġabra ta’ poeżiji tiegħi, li semmejt Katarsi għax, fil-fatt, u kif taf tajjeb, m’hemm xejn isbaħ mill-katarsi poetika!

10. Inti wkoll membru onorarju tal-Għaqda Poeti Maltin, titlu li rrid ngħid ma jingħatax lil kullħadd. Naf li inti kont impenjat ħafna f’din l-għaqda li fost oħrajn torganizza l-Konors Nazzjonali tal-Poeżija, dak li llum qed jiġi organizzat flimkien mal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, u numru ta’ serati fl-irħula tagħna, ħafna drabi bis-sehem jew bi sħab ma’ kunsilli lokali jew għaqdiet oħrajn. X’tgħidilna aktar dan?

T. Jien minn dejjem ħabrikt u għent kemm stajt biex l-arti poetika tiffjorixxi lokalment. Il-poeżija, bħall-mużika, hija d-duwa għar-ruħ, l-aktar fiż-żminijiet imqallba tal-lum. L-Għaqda Poeti Maltin kienet minn dejjem quddiemnett biex tinkoraġġixxi l-imħabba lejn il-poeżija, bid-diversi Konkorsi u attivitajiet li jsiru spiss matul i-sena kollha. L-istess jista’ jingħad għall-Kunsill Lokali tal-Ktieb, u nħoss li għad li tibqa’ tinħass dejjem dik l-indifferenza u kultant ukoll bruda fir-rigward tal-poeżija, b’danakollu nemmen li l-effett, ukoll jekk forsi ma jidhirx prima facie, ikun qed jinħass. Illum l-Għaqda Poeti Maltin tgawdi prestiġju lokali u internazzjonali, u nħossni grat u kburi li snin ilu ħatritni bħala Membru Onorarju tagħha, u dejjem nara li, kulmeta u fejn nista’, nibqa’ noffri l-kontribut tiegħi fit-tixrid tal-poeżija.

11. Ma nistax fl-aħħar nett ma nistaqsikx dwar Ħaż-Żabbar, raħal tant għal qalbek. Naf li inti involut f’numru ta’ attivitajiet letterarji u kulturali f’Ħaż-Żabbar. X’ifisser għalik dan l-impenn?

T. Iva, lil Ħaż-Żabbar inħobbu, u jisgħobbija biss li ma twelidtx fih! B’danakollu jien Żabbari sa ruħ ommi, u kulmeta niġi mitlub biex ngħin f’xi attivitajiet kulturali u/jew letterarji fir-raħal, nagħmel li nista’ u kemm nista’, biex nagħti daqqa t’id. F’Ħaż-Żabbar, kull tielet Tlieta tax-xahar, il-Kunsill Ċiviku tal-lokal, immexxi b’dedikazzjoni kbira mis-Sinjura Grace Pace, jorganizza Kikkra Kulturali , serata li fiha niltaqgħu grupp ta’ kull età biex flimkien inqattgħu siegħa jew tnejn naqraw poeżiji, novelli u x’naf jien, biex b’hekk nieħdu gost flimkien u fl-istess ħin ninkoraġġixxu l-imħabba lokali lejn il-letteratura. Mistieden kulħadd u żgur li min jattendi darba jibqa’ jattendi. Tifhem li, minħabba l-bosta mpenji li jkolli, ma jkunx dejjem possibbli għalija li nattendi għal dawn is-serati; iżda kulmeta nkun nista’ dan id-dmir inwettqu wkoll! — with Alfred Palma.

Edgar Formosa
Pubblikazzjoni: Horizons

Naqra l-kitba ta’ Formosa stħajjiltni qed naqra interpretazzjoni ta’ riċerka etnografika bid-differenza li minflok analiżi akkademika l-awtur qed iwasslilna novelli li jħallulek diversi togħmiet differenti imma kollha huma xejra tal-istess ħajja. Li jolqtok mal-ewwel fl-istil ta’ Formosa huwa l-istil li juża sabiex iġiegħel lill-qarrej jirrelata mal-karattri li joħloq. In-novelli b’kuntest waqtiet surreali imma realistiċi, u qrib ħafna il-ħajja tal-bniedem ordinarju. Fin-novelli tiegħu Formosa jieħu wkoll pożizzjoni, tant li bosta drabi huma miktubin fl-ewwel persuna, fatt li jinnotah ukoll il-Professur Oliver Friggieri fid-daħla ta’ dan il-ktieb.. Dan il-fatt jidher b’mod ċar ukoll fil-ktieb tiegħu Anastasia, li kien rumanz mill-bidu sal-aħħar. Iseħħu affarijiet strambi f’dan ir-raħal Fir-rumanzi jew novelli kollha imma Formosa jirnexxielu bħal jifhem is-sitwazzjonijiet li jkun ħoloq huwa stess, fis-sens ma jarax l-istampa mill-bogħod bħalma soċjologu jinterpreta statistika, imma mill-qrib.
Il-Professur Oliver Friggieri fid-daħla ta’ dan il-ktieb jgħid li Formosa “jsawwar kwadru psikoloġiku” u jesplora kif jaħdem moħħ il-bniedem f’ċirkostanzi partikolari. Dan jagħmel dan il-ktieb wieħed interessanti mmens, tajjeb daqs kemm huwa wkoll pjaċevoli biex wieħed jaqrah. Formosa huwa awtur li ma jiddejjaqx jesperimenta u barra minn hekk m’għandux ġeneru wieħed li huwa marbut miegħu biss. L-ewwel ktieb ngħidu aħna “Sena mill-ħajja mistura ta’ Daniel Tusa” (2004) huwa wieħed umoristiku. It-tieni ktieb tiegħu “tikk…tokk…is-sagħtejn” (2010) huwa immirat lejn l-adoloxxenti u jxaqleb kemmxejn lejn il-biża’. Hawnhekk kont qed nistenna li Formosa se jibda jikteb għall-adoloxxenti, minħabba li permezz tal-esperjenzi kbar li għandu magħhom jista’ jifhimhom u jgħinuh mhux ftit sabiex jikteb għax-xewqat u l-gosti tagħhom. Iżda dan l-awtur qatt ma jieqaf jesperimenta, sakemm dejjem naturalment ikollu materjal ġdid kif qed jidher sa issa. Il-ktieb li għandna llum “Insaniam” jiġbor fih fil-fatt mhux rumanz wieħed imma tliet novelli: Insaniam, Għażiża Rachel u Naf fejn toqgħod. Interessanti kif minkejja d-differenzi bejn il-kotba għallinqas fil-fehma tiegħu hemm xi ħaġa komuni li l-ktieb tagħrfu li huwa ta’ Edgar Formosa.

Differenti fl-istejjer … Imwaħħdin fil-ħsieb

Insaniam, (titlu mil-latin li jfisser ġenn) mitkub bi stil u Malti li jintuża fit-taħdit imma għani fl-istess ħin. Il-ġenn jista’ jfisser it-tensjoni li toħroġ mit-tbatija tal-persuna. Fl-ewwel persuna aktar jista jemanċipa ma’ din il-koppja mill-klassi tal-ħaddiema. F’dan il-każ qisu jgħix ma’ din il-familja, u allura nistgħu nifhmu it-tbatija qabel nagħmlu ġudizzju mill-isfond soċjali tagħna. Min minnha jista’ jiġġudika persuna li fit-trobbija tagħha fi-gwerra “tiekol ħobż niexef meta ssibu, anke minn mal-art?” (.24). Min minna jiista jifhem familja li barra t-tbatija soċjali tagħhom imutulhom żewġt itfal (p.5)? Xi kultant nehdew intaqtu fuq in-nuqqasijiet tal-oħrajn, anke jekk dan huwa nuqqas kbir. Hawn min donnu b’xorti ħażina jehda jara l-ħażin ta’ ħaddieħor flok nixxenqu sabiex ħaddieħor ma jbati. B’ton ta’ rabja naqraw “in-nies dak li tkun trid, ja qatta’ ċawl imġewwah lest biex ikun jaf id-dwejjaq ta’ ħaddieħor biex imbagħad b’għoġba u ferħ sadist ixerrdu mas-sebat irjieħ” (p.13). Ninsew ukoll li l-ħmar il-magħkus idur għalih id-dubbien u hawn persuni li diffiċli mmens joħorġu miċ-ċiklu vizzjuż li jkunu daħu fih bħalma huma l-karattri tal-istorja tagħna. Dan ifakkarni fot oħrajn fi studji bħal ta’ Paul Willis Working class students get working class jobs? fejn fl-istudji tiegħu jiltaqa’ ma’ diversi tipi ta’ imġieba u ħruxijiet li jgħaddu minnhom persuni mill-klassi tal-ħaddiema li jagħmilha diffiċli għalihom jitilgħu klassi soċjali. Qed nuri dan biex wieħed jifhem il-ħsieb u r-relavanza wara l-istorja tagħna. Kif wieħed jista’ jifhem persuna li jasal biex joqtol lil ommu?

Is-soċjeta’ titfa’ lil dan il-bniedem fil-manikomju (p.27). Iżolat. Wara kollox il-bniedem li għalkemm fiżikament kien hemm xorta kien iżolat minn familtu waqt li ommu u missieru kienu dejjem jiġġieldu. Nifhem li l-awtur ħtieġu jindaga ftit x’jiġri fil-manikomju u jaddattah bl-istil surreali tiegħu. Maqful, jibqa’ ma jifhimx dak li għamel. U dan narawh kemm il-darba, tant li jgħid “Mhux sew. Xejn mhu sew” (p.28), “Jien m’iniex miġnun” (p.29, 35, 36, 61 u oħrajn), jiddeskrivi lill-oħrajn bħala “salt oqbra mbajda, bħal bqija” (p.33). Iħoss li ħadd ma jifhmu (p.39).
It-tmiem huwa sorpriża, kif wara kollox huwa fit-tliet novelli oħra. Bla dubju m’inix se niżvela l-istorja hawnhekk, u ntellef il-gost tagħkom il-qarrejja, imma ngħid biss li fil-kitba ta’ Formosa wieħed ma jistenniex dejjem xi tmiem pjaċevoli. U dan jgħodd ukoll għan-novelli l-oħra. It-tmiem huwa miftuħ għall-immaġinazzjoni tal-qarrej u dan jagħmel dan il-ktieb aktar impenjattiv u joffri din l-isfida għall-qarrej li jimmaġina x’jista’ jseħħ.

Għażiża Rachel hija fuq l-istess binarji fil-qofol tagħha: Analiżi psikoloġika tal-moħħ. Is-suġġett li huwa differenti. Titratta l-kunflitt bejn raġel u l-mara f’relazzjoni. Jispikka l-ġlied kbir ta’ bejniethom (p.130), fejn ir-relazzjoni titfarrak għal kollox u għaldaqstant jgħidilha “Mela nsejthom il-wegħdiet li għamiltlek jien fuq l-artal?” (p.140). Min se jieħu s-supremazija f’din ir-relazzjoni. L-arma li tuża l-mara hija is-skiet (p.140-141).

Formosa jirrakkonta esperjenza ta’ koppja li tibda minn 0.6 (p.118) u tnaqqas kull darba (0.5 eċċ) bl-eċċezzjoni ta’ 0.1 li intenzjonalment l-awtur ħareġ barra mill-ordni kronoloġiku sabiex jagħti togħma ta’ x’se jkun hemm fl-aħħar. Dan huwa wkoll fih innifsu esperiment interessanti ta’ dan l-awtur. Bħar-rumanzi l-oħra dan il-ktieb huwa għani fl-għażla tal-kelma, waqtiet kważi metaforizzat mingħajr ma’ jaqa’ fil-medjokrita’. Biex nagħti eżempju wieħed biss:
“Għal waqt wieħed stħajjel li se jara wċuh oħra fil-mera, uċuh oħra minn tiegħu, iħarsu lejh biċ-ċiera. Uċuħ xbieha tal-ħajja l-imgħoddija tiegħu” (p.123).

Fl-istess ħin Jidħol fid-dettalji li jġgħalek “tara” l-istampa quddiem għajnejk. Fit-taħdit, Formosa juża l-Malti aktar mitħaddet, aktar goff fi kliemu, għalkemm qatt ma jaqa’ fil-vulgarita’. U aktar minn hekk ma nsibux dagħa f’dan il-ktieb, fatt li napprezzah ħafna. Imma l-ħila ta’ Formosa, ġġagħlek tħoss il-qawwa tal-kliem li juża, ir-rabja li toħroġ fihom.

Naf fejn toqgħod, hija l-aħħar novella li nsibu u għoġbitni mhux ftit. Waqt li bħal fil-każ tal-oħrajn għandna sitwazzjoni li ġġiegħel il-qarrej jifhem kif qieħed iġib ruħu f’sitwazzjonijiet partikolari, interessanti li kultant is-sitwazzjonijiet mhux dejjem ikollna kontroll fuqhom. Kif ngħidu d-destin huwa dak li jbiddel il-bniedem. F’mumenti diffiċli fejn aħna nistaqsu: “Għaliex jien?”. Riħ ta’ siegħa li jbiddillek ħajtek. Din in-novella titlaq minn dan il-fatt b’mod interessanti mmens. Iħoss f’mumenti diffiċli, kif iħoss kullħadd li “L-Alla tal-oħrajn issa m’għadux l-alla tiegħu” (p.162).
Għandna karattru itturmentat minħabba li ġie mkeċċi mix-xogħol (p.162). Imma fid-dispirament hemm xaqq ta’ dawl u jsib sejba interessanti mmens li tbiddillu ħajtu. Isir bniedem ieħor. “Jekk ma nkunux għatxana għall-ħajja, u nħobbuha, u napprezzawha, ma ħaqqniex ngħixuha l-ħajja” (p.239).

Fost l-istil partikolari ta’ din in-novella u l-istil partikolari tagħha nsibu xi siltiet li huma miktuba b’tipa differenti u dan sabiex joħloq effett.

Konklużjoni

Ir-rakkonti ta’ Formosa huma mexxejja daqs kemm huma profondi u bi ħsieb li forsi ma tifhmux mal-ewwel. L-awtur għalhekk jisfida lilna l-qarrejja sabiex naħsbu. Dan l-esperiment fil-kitba u r-rakkont jinħass ukoll fid-dehra u l-istil tal-ktieb. Il-qoxra wkoll fiha nfisha mhux tas-soltu: forma ta’ persuni mill-ktieb. Fil-bidu ta’ kull novella nsibu xi kwotazzjonijiet li huma marbuta ma’ dik in-novella, u mbagħad fil-bidu tal-ktieb insibu kwotazzjonijiet li jiġbru b’mod ġenerali l-ħsieb ta’ dan il-ktieb.
Wieħed ma’ jistax ma jitkellimx fuq il-ħila ta’ Formosa fl-għażla tajba tal-kelma mill-aktar mirquma. Interessanti mmens imbagħad li fid-djalogu, l-awtur juża taħdit li jirrifletti l-ħajja ta’ kuljum.
Dan huwa ktieb li juri, għallinqas fil-fehma tiegħi, li Edgar Formosa jsegwi x’qed jiġri fix-xena internazzjonali. Ktieb li għandu jappella wkoll għal dawk li qed ifittxu xi ħaġa differenti, xi ħaġa mhux tas-soltu.
Insaniam huwa pubblikazzjoni ta’ Horizons, u jinsab għall-bejgħ mill-ħwienet ewlenin tal-kotba.

(Paġna Letterarja it-Torċa 7 ta’ Ġunju 2015)See Translation— with Edgar Formosa.

Terence Portelli
Terence Portelli għandu l-ħila jikkombina b’mod tajjeb ħafna il-ħiliet tiegħu akkademiċi kif ukoll dawk poetiċi. Dan għaliex Portelli huwa magħruf ukoll għall-poeżija tiegħu, partikularment il-Ħajku. Fil-fatt, fost oħrajn Portelli ppublika…..
Ammirazzjoni oħra li għandi għal Portelli huwa għal fatt li bħala akkademiku joħroġ ‘il barra mill-kuriduri tal-universita’ u tar-riċerka u jattwalizza r-riċerka għall-prattika. Għaldaqstant huwa involut sew f’dak li għandu x’jaqsam mal-pedagoġija, mhux biss fil-livell tejoretiku imma anke fil-prattika. Dawn il-kotba huma xhieda ta’ dan.
L-edukazzjoni elementari hija importanti mmens u huwa fatt riċerkat li sa miċ-ċokon importanti li uliedna jitħarrġu u jitgħallmu. F’dak iż-żmien isir ħafna u ħafna tagħlim. It-tfal jibdew billi josservaw dak li hemm madwarhom u “Kliem minn kullimkien” jindirizza propju dan. Nistgħu inqisuh bħala miklem żgħir għat-tfal. Jibda min-nies, u allura “tifla”, “tifel” eċċ., imbagħad insibu “il-partijiet tal-ġisem”, “frott”, “ħaxix”, “annimali” u sezzjonijiet oħra. Il-ktieb jikkonsisti fi stampi sbieħ u l-kliem bil-Malti. Din hija inizjattiva ta’ min ifaħħarha, għaliex dejjem huwa ta’ kontribut għal-ilsien pajjiżna. “L-ewwel ktieb tal-kuluri” jista’ jintuża kemm biex jilħaq l-objettiv prinċipali dik li jgħallem il-kuluri imma Portelli ħaseb ukoll li l-istampi iddeskriva x’inhuma. Għaldaqstant it-tfal żgħar jistgħu jagħrfu l-oġġetti u jassoċjawhom mal-kulur li għandhom billi l-istampi huma kollha b’dak il-kuluri, ngħidu aħna oranġjo huma kollha oranġjo. Portelli ma naqasx milli jdaħħal oġġetti li għandhom dak il-kulur partikolari, ngħidu aħna mal-kulur aħmar insibu frawla, ġobna mal-kulur isfar, għeneb mal-kulur aħdar, larinġ mal-kulur oranġjo eċċ. It-tfal, bl-għajnuna tal-ġenituri u l-għalliema jistgħu jiġu mistoqsija, X’qed taraw? Fejn issibu dan l-oġġett? Ġieli taraw l-istess oġġett b’kulur ieħor? Tistgħu ssemmu oġġett ieħor bl-istess kulur? Mill-banda l-oħra anke tfal akbar (l-ewwel sena primarja) jistgħu jitgħallmu l-kliem, u anke kif jinkitbu. Il-ktieb jispiċċa b’numru ta’ stampi b’ħafna kuluri bħal bloks, fjuri, raddiena eċċ. “L-ewwel ktieb tan-numri” iħarreġ lit-tfal fil-ħila li jgħoddu affarijiet differenti, u fl-istess ħin li jaqraw in-numru bil-Malti u jagħrfu kif jinkiteb in-numru taħt forom differenti. Fl-ewwel parti għandek in-numri sal-għaxra, għaliex dawn huma importanti għall-ewwel żminijiet. Imbagħad il-ktieb jgħaddi billi jerġa’ jfakkar in-numri u l-possibilta’ li t-tfal jgħoddu affarijiet differenti u l-ħila li jgħoddu fuq idejhom. Imbagħad insibu n-numru f’inqas dettal imma bil-possibilta’ li t-tfal jgħoddu minn ħdax sa dsatax u għal tfal aktar avvanzati kif jinkitbu n-numru bil-Malti, għoxrin, tletin, erbgħin, ħamsin, sittin, sebgħin, tmenin, disgħin u mija.
Jakkumpanjaw lil dawn il-kotba, għalkemm jistgħu jiġu użati individwalment huma l-kotba tat-taħriġ li huma ta’ gwida għall-kitba tal-ittri kollha tal-alfabett u n-numri bejn il-linji. Kull ittra tal-alfabett miktuba żgħira u kbira.Kull ittra tal-alfabett hi marbuta ma’ ritratt ikkulurit ta’ oġġett, u taħtu kelma b’daqs kbir miktuba bejn il-linji. B’hekk it-tfal għandhom jitgħallmu jiktbu l-ittri tal-alfabett u n-numri bejn il-linji b’mod ħafif u malajr. Kull paġna qegħda fuq sfond safrani biex jgħin lil tfal bid-dislessija.
Insibu wkoll flexkards, li għal darb’oħra jistgħu kemm jinxtraw u kemm jintużaw separatament, li jgħinu lit-tfal jitgħallmu b’mod ħafif u b’gost, ħafna drabi f’kuntest ta’ logħba, l-ittri kollha tal-alfabett u n-numri bil-Malti. Dawn huma għodda importanti mmens kemm għall-ġenituri u kemm għall-għalliema.
Dawn il-kotba kif ukoll għodod edukattivi oħra li qed joffrielna Terence Portelli huma siewja ferm li jgħinu lit-tfal fl-aktar snin bikrin.

(Paġna Letterarja It-Torċa, 31 ta’ Mejju 2015)See Translation— with Terence Portelli.

Nitkellmu ma’ Professur Yosanne Vella

Nhar Il-Ġimgħa 22 ta’ Mejju 2015 ħalliena l-Professur Godfrey Wettinger, storiku u eks Dekan tal-Fakultà tal-Arti fl-Università ta’ Malta. Il-Professur Wettinger jibqa’ mfakkar fost oħrajn għall-iskoperta tiegħu tal-Kantilena fit-22 ta’ Settembru 1966, flimkien ma’ Patri Mikiel Fsadni. Il-Kantilena hija l-eqdem kitba letterarja bil-Malti magħrufa s’issa. Huwa kellu 85 sena. Dwar Professur Wettinger tkellimna ma’ Professur Yosanne Vella mill-Fakulta’ tal-Edukazzjoni. L-interessi ta’ Vella huma l-aktar il-pedagoġija u t-tagħlim tal-istorja.

1. Qabel xejn xtaqt nibda billi ninstaqsik kif nibtet il-ħbiberija tiegħek ma’ Professur Wettinger. X’impatt ħalla fuqek u l-istudji tiegħek?

Jien kien jgħallimni l-parti tal-kontenut tal-istorja fil-kors tal- B.Ed bejn 1984 u 1989 billi jien l-ispeċjalizzajoni tiegħi kienet fl-istorja. Kien għad għandi dsatax-il sena meta bdejt naħseb fuq xiex se naħdem fit teżi tiegħi. Jien xtaqt ħafna nirriċerka fuq in-nisa fl-istorja u bdejt navviċina bosta lekċerers imma ma tantx sibt lil min jinkorraġini; għal kuntrarju ħafna qalluli li ma kienx suġġett tajjeb għax m’hemmx xi tgħid għax in-nisa qatt m’għamlu xejn fl-istorja! Wara xi xahrejn kont kważi qtajt qalbi u d-data tal-għeluq biex nissottometu t-titlu kien għoddha waslet. Niftakar kont mort il-librerija u bdejt naħseb jekk kienx aħjar naqleb fuq xi ħaga dwar it-tagħlim tal-bniet fl-iskejjel fil-qasam tal-Edukazzjoni u ninsa n-nisa fl-istorja. Kif kont nieżla t-tarag tal-librerija tal-universita’ rajt lil Prof. Wettinger tiela’ u ma nafx x’fettili (għax bil-kemm kont naf min hu għax xi unit wieħed konna għadna għamilna miegħu) staqsejtu jekk kienx possibli nagħmel il-teżi miegħu. Minnufih qalli biex immorru l-uffiċju u niddiskutu dak li xtaqt nagħmel. “U żgur,” qalli, “li tista’ taħdem dwar in-nisa f’Malta. Kienu nofs il-popolazzjoni jekk mhux naqra iktar u la kienu hemm kellhom impatt anke jekk mhux stmati quddiem il-ligi.
Kull ma naf fuq kif wieħed għandu jikteb l-istorja tgħallimt minnu. Kien dixxiplinat ħafna b’sens ta’ etika kbira u bħala tutor kien joffri l-ħin u joqgħod jaqra biċċa biċċa kull ħaga li bħala studenta kont nikteb, jiddiskuti fit-tul dak li kont insib fl-arkivji u jikkoreġi l-materjal għal diversi drabi. Kellu bżonn kulħadd bħalu mal-istudenti! Għallimni li trid tiffoka sew, tirriċerka fit-tul u qatt ma tgħid xejn jekk m’għandekx l-evidenza fuqiex qed tibni l-argument tiegħek u fuq kollox ma tħallix l-aġenda personali tiegħek taħkem fuq l-interpretazzjoni tiegħek. Ma tistax tkun tifhem f’kollox imma trid tkun tifhem ħafna fuq ftit, niftakru dejjem jgħidli. Kliem li jien dejjem żammejt f’moħħi u li ‘l quddiem ippruvajt ngħaddi lill-istudenti tiegħi.

2. M’hemmx dubju li Professur Wettinger ta’ kontribut kbir bid-diversi riċerki tiegħu. Fost oħrajn, studja l-kunjomijiet, studja l-ismijiet tal-lokalitajiet, dwar l-iskjavitù f’Malta fi żmien l-Ordni ta’ San Ġwann, dwar il-Lhud f’Malta fil-Medju Evu (wieħed isemmi partikularment dawk dwar il-ħakma Għarbija), u l-istudju u l-iskoperta li għamel tal-aktar letteratura antika f’pajjiżna, il-Kantilena ta’ Pietru Caxaru. Liema riċerka tħoss l-aktar li kienu importanti fl-interess nazzjonali u għaliex? X’impatt taħseb li ħalla dwar il-mod kif naħsbuha bħala Maltin?
Hafna akkademici inkluz jien jiktbu bosta ‘papers’ u dawn daqqa ikunu mhux hazin daqqa tajbin u rari ferm u probabli qatt fil-hajja ta’ hafna minna tohroglok bicca ricerka li tkun tassew eccelenti u tibdel ta’ taht fuq dak kollu li d-dinja academika kienet tahseb. Fil-kaz ta’ Prof. Wettinger mhux hekk gara, ghal kuntrarju kwazi l-papers kollha li hareg ghamlu spluzjoni kbira fl-istorja ta’ Malta u ghamlu dak li fl-akademija nghidulha ‘paradigm shift’, kienu kisbiet kbar hafna. Kollox li kiteb kien xi haga totalment differenti u bir-ricerka tieghu sfidat kull ma konna nahsbu qabel fuq is-suggett li tkellem fuqu sew jekk kienet il-lingwa, sew jekk kienet il-kontinwita tal-kristjanezmu sa zmienna minn zmien San Pawl u sew lejn kif inharsu lejn il-Musulmani u l-Lhud f’Malta. Huwa kisser bosta miti fl-istorja li kienu ilhom jiddominaw minghajr ebda opposizzjoni ta xejn ghal snin twal. Il-kontribut tieghu u l-impatt ma tistax tkejlu ghax huwa imprezzabli
3. It-tagħlim tal-istorja huwa l-qasam li inti tispeċjalizza l-aktar fih. Fid-dawl tal-istudju tal-Professur Wettinger, kemm huwa importanti li nkunu nafu l-istorja sew? Kemm hi reali l-biża’ li jekk dan ma jsirx nistgħu nibnu l-istorja tagħna fuq il-ħrejjef u l-leġġendi?
Jiena wara li ggadwajt għat-tieni darba ma bqajtx nimxi fit-triq tal-Professur Wettinger imma qbadt triq differenti. Jien komplejt nispeċjalizza u dħalt fil-qasam tal-pedagoġija tal-istorja li ma kinetx id-dinja ta’ Prof. Wettinger. Il-metodu tiegħu ta’ tagħlim kien wieħed tradizzjonali. Kien lekċerer tajjeb ħafna u kapaci jżommok attenta waqt il-lekċers tiegħu għal sigħat twal, pero kollox ibbażżat fuq in-narrattiva. Waqt li dan il-mod jaf jaħdem ma’ studenti universitarji żgur li ma jaħdimx ma’ tfal fil-klassi tas-sekondarja u tal-primarja. Il-metodu li jiena nagħmel ir-riċerka fuqu u li ngħallem lill-istudenti tieghi tal P.G.C.E. u tal-B.Ed li qed jistudjaw biex isiru għalliema tal-Istorja hija pedagoġija bbazata fuq ħiliet fl-istorja nnifisha, preżentazzjoni ta’ sorsi, u analizi ta’ interpretazzjonijiet differenti. Jekk tifhem li fl-istorja jista’ jkollok ħafna interpretazzjonijiet validi u fl-aħħar mill-aħħar il-konkluzjonijiet tista’ tagħmilhom jekk għandek l-evidenza biss, b’mod awtomatiku il-ħrejjef u l-leġġendi jikkrollaw. Inti trid tgħallem lill-istudenti mhux billi tagħti informazzjoni kontra xi ħaga jew favur iżda billi tagħtihom l-għodda li jkunu kapaċi jagħmlu l-ġudizzju tagħhom jekk ħaga għandiex validita’ fl-storja, jew jekk hijiex xi ħaga li ma tistax toqgħod fuqha. Li tistaqsi ‘Min’ qed jikteb, ‘għal min’, u ‘meta’ b’dan il-metodu ta’ tagħlim issir importanti ħafna u hekk tkun armajt lill-istudenti kontra kull ħaga li jistgħu jħabbtu wiċċhom magħha fil-futur.

4. Professur Wettinger kien bniedem għaref u forsi nazzarda ngħid mhux faċli li dak li jkun li ma jkunx tkisser fir-riċerka u l-istudju jifhmu. Kif taħseb li r-riċerka u l-istudju tiegħu tista’ tiġi mwassla għalina?
Kien akkademiku ta’ livell għoli ħafna u naħseb ħafna drabi kien diffiċli wisq għas-soċjeta’ b’mod ġenerali li tifhmu. Bla dubbju kien jaf jirrakonta u jispjega sew u laħaq l-aktar lin-nies f’xi xandiriet xi snin ilu. Iżda bla dubju x’qal Professur Wettinger huwa importantissimu u issa jmiss lill-għalliema li jgħaġnu t-tagħlim tiegħu u jippreżentawh lill-istudenti u l-poplu b’mod ġenerali, b’mod faċli u li jiftiehem minn kullħadd.

(Paġna Letterarja, it-Torċa, 31 ta’ Mejju 2015)See Translation— with Yosanne Vella.

Addattati minn Clare Azzopardi
Pubblikazzjoni: Merlin Publishers

Id-Dinja Tiegħi hija sensiela oħra ta’ kotba ħelwin u interessanti ta’ Merlin Publishers. Dawn huma kotba popolari mmens barranin, miġjuba lilna u addattati għal Mati minn Clare Azzopardi, li kif diġà għidna hija awtriċi stabbilita anke fil-qasam tal-kotba tat-tfal u popolari mmens. Is-sena li għaddiet ħarġu l-ewwel erba’ kotba minn din is-sensiela l (Lupu Lupettu, Rosetta Banana, Kukku l-Kukkudrill, Serafin il-prinċep denfil) u f’din il-paġna wkoll ktibna dwarhom. Din is-sena għandna erba’ kotba oħra(Lupu Lupettu ma jridx jimxi aktar, Kamilla Tixtieq Familja Ġdida, Ġakki l-Pirata, Bertu l-Bebbuxu Supereroj), biex b’kollox issa għandna tmienja
L-aktar li jolqtoni f’dawn il-kotba huwa il-mod sottili kif jedukaw it-tfal, mingħajr ħafna retorika. Il-valuri jaslu b’mod li t-tfal jibqgħu jieħdu gost, jistħajlu u jidħlu f’dinja ta’ karattri li lkoll se jiggustaw. Barra min hekk dawn il-kotba hua relevanti ħafna għax jindirizzaw temi u realtajiet ġodda li t-tfal, bħalna qed jesperjenzaw fosthom id-diversita’. Għaldaqstant jekk ngħidu aħna fil-ktieb Ġakki l-pirata niltaqgħu ma’ Ġakki li huwa ġiraff … imma ftit rasu iebsa. Dan Ġakki minkejja l-bard ma jkunx irid jilbes ix-xalla li ħititlu l-mamà. Irid bilfors imur l-iskola liebes ta’ pirata! Il-mamà tħallih jagħmel dak li jrid … sakemm Ġakki jiltaqa’ ma’ sħabu tal-iskola … u mnieħru jibda jqattar.
Laqatni ħafna Kamilla tixtieq familja ġdida, li jindirizza realta’ li t-tfal tagħna jesperjnzaw u forsi anke jbatu bħalna mill-preġudizzji soċjali u realtajiet differenti, li jgħixu fihom. Waħda minn dawn hija il-forom differenti ta’ familja u ngħidu x’ngħidu it-tfal għandhom jiġu l-ewwel. Lil hinn mill-argumenti tagħna l-kbar, dan il-ktieb jindirizza b’mod ħelu din il-problema b’tali mod li t-tfal iħossuhom aktar komdi jekk ikunu qed jgħixu f’xi realta’ differenti minn ta’ sħabhom. Kamilla, “qanfudina ċkejkna” tipprova tfittex il-familja ideali. Skont hi l-mama’ ddejjaqha mod u l-papa aktar moħħu fil-kaċċa, u oħtha ‘l ħin kollu tgħid. Waqt li tibda tfittex għall-familja ideali tibda tiltaqa’ ma’ diversi forom ta’ famiji fosthom ta’ Jann ħmar gustuż li missieru u ommu kienu żwiemel billi hu kien addottat. Imbagħad tiltaqa’ ma’ Dora ż-żrinġ li tgħix biss mal-mama’ tagħha, imma kuntenta u moħħha mistrieħ li jekk jinqala’ xi ħaġa xorta se tipproteġiha billejl. Il-papa ta’ Enzo l-ħanżir mhux roża bħalu. Batist l-għoġol għandu żewġ papajiet, Rogeru Batist li tgħidx kemm jafu jsajru tajjeb! Fl-aħħar dawn l-esperjenzi jgħinu lil Kamilla biex tapprezza aktar il-familja tagħha stess, għax l-aktar ħaġa importanti hi li jkun hemm l-imħabba.
Dawn il-karattri qed isiru popolari mmens mat-tfal u jkomplu jżidu mal-lista twila ta’ “ħbieb” tat-tfal tagħna. Biżżejjed insemmu lil Lupu Lupettu li diġà ltqajna miegħu fl-ewwel sett ta’ erba’ kotba. Issa fil-ktieb Lupu Lupettu ma jridx jimxi aktar. Ser niltaqgħu m’aktar avventuri fejn din id-darba jdaħħalha f’rasu li ma jridx jimxi u għalhekk jipprova mezzi differenti ta’ trasport. Imma dejjem jinqalagħlu xi ħaġa …
Karattru ġdid ieħor li naħseb se jkun popolari huwa Bertu l-Bebbuxu, bebbuxu simpatiku ħafna. Fil-ktieb Bertu l-bebbuxu supereroj, dan Bertu ffissa li huwa ċkejken wisq. Ċkejken u kurjuż! Bertu jixtieq ikun jaf x’hemm fl-għoli, ’il fuq mill-pjanti u l-fjuri. U allura jfassal pjan biex ikun jista’ jogħla kemm irid.
Ħelwin wisq dawn il-kotba fis-sensiela Id-dinja tiegħi u t-tfal se jiggustawhom wisq! Il-kotba kollha f’din is-sensiela jinsabu għall-bejgħ mill-ħwienet tal-kotba kollha jew online direttament minn www.merlinpublishers.com

(Paġna Letterarja, It-Torċa, 10 ta’ Mejju 2015)See Translation— with Chris Gruppetta and Clare Azzopardi.

Clare Azzopardi
Pubblikazzjoni: Merlin Publishers

It-tfal jassoċjaw mal-karattri li jaqraw u erħilhom jimirħu fl-immaġinazzjoni. Merlin ilhom snin li daħlu diversi karattri ġewwa pajjiżna li saru popolari mmens mat-tfal, bosta minnhom ngħid li llum kibru magħna. Matul iż-żmien inħolqu oħrajn ġodda li jilħqu l-aspirazzjonijiet tat-tfal, fi stejjer aġġornati għaż-żminijiet tallum, li jistgħu jikkompetu ma’ dawk barranin li għandhom l-istess filosofija. Karattru ħelu, u popolari mmens mat-tfal huwa Jake Cassar, li nazzarda ngħid huwa l-alternattiva Maltija għal karattri oħrajn barranin li t-tfal tagħna wkoll jafu bihom bħalma huma Geronimo Stilton. Clare Azzopardi, l-awtriċi ta’ dawn il-kotba, stabbilixxiet sew bħala kittieba ewlenija ta’ kotba tat-tfal. Impenjata sew ukoll li ddur mal-iskejjel f’Malta u Għawdex, kif ukoll f’diversi attivitajiet sabiex tħeġġeġ il-qari. Bħala għalliema taf sew xi jridu t-tfal, li l-qari m’għandux jiġi sfurzat, u kważi kważi hi stess issir tifla waqt li qed taħseb dan il-ktieb u taħseb bl-immaġinazzjoni ta’ tifla żgħira. Din is-sensiela ta’ Jake Cassar taf il-bidu tagħha fl-2009 u mall-ewwel kisbet popolarita’ kbira. Il-ktieb li għandna llum Jake Cassar irid isalva d-dinja waħdu, huwa id-disa’ ktieb. Il-kotba l-oħra f’din is-sensiela huma: Jake Cassar Isalva r-Renju tar-Re Pankrazju IV, Ir-Re Pankrazju Jagħlaq Mitt Sena, Ir-Reġina Fidelja u r-Renju Sturdut, Il-Bastun tar-Reġina Fidelja, L-Ixkupa tar-Re Vonxkup, Ir-Re Fellambrożja u r-Renju Laġenba, Jake Cassar u l-istorja tar-Reġina x-Xiħa, Jake Cassar u r-Reġina Fidelja f’boċċa tal-ħġieġ.
Bħal kumplament tas-sett, il-ktieb li għandna llum huwa miktub bi stil informali u partikulari ħafna. Merlin Publishers, kif għidt f’artikli oħra, jagħmlu sforzi varji biex jikkompetu mhux biss fis-suq lokali u dak dinji imma anke mad-dinja ta’ teknoloġija li t-tfal imrawmin fiha. Bl-għodda teknoloġiċi, it-tfal mhux neċessarjament jaqraw linja wara linja, imma għandhom diversi opportunitajiet oħra. L-istil ta’ dawn il-kotba għaldaqstant jappellaw ħafna għat-tfal, u mhumiex miktubin bi stil konvenzjonali sabiex joħolqu diversi effetti. Azzopardi tagħraf tagħmel dan tajjeb mingħajr ma tissagrifika l-ortogrofija u l-grammatika Maltija bħalma ħafna drabi jsir f’forom oħra ta’ litteriżmu bħalma hu fil-Media soċjali.
L-istorja tallum tibda dwar il-boċċa tal-ħġieġ li fiha qaflu lir-Reġina Fidelja, imma Furun qallu li din inkisret. Fidelja kellha wiċċha mimli tikmix u kieent imdejqa. It-tieni Kapitlu miktub bil-maqlub, għax jista’ jinqabeż mingħajr mat-tfal jitilfu l-istorja imma fl-istess ħin importnanti ħafna għax jgħidilna dwari il-ħidma ta’ Cassar bħala ambaxxatur. L-istorja tissokta li kollox beda sejjer żmerċ u jibżgħu li kulħadd kien se jixjieħ. Jake Cassar, Ambrożja, Defdemola u Qamri jibqgħu barra biex insalvaw ir-renji kollha maħkuma mir-Reġina. L-ewwel ħaġa li għamel kien li jkun se jixrob il-likwidu speċjali li hejja Teodoro li kien se jagħtih poteri speċjali. Imma hekk kif kien se jagħmel dan Titfaċċa l-mama’.

Bħal kumplament tal-kotba dan il-ktieb għandhu Illustrazzjonijiet ta’ Mark Scilcuna. Dawn għinu mhux ftit fl-istil differenti u sabiħ ta’ dan il-ktieb.
Ta’ min wieħed jgħid li xi kotba f’din is-sensiela rebħlu l-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tat-Tfal. U bir-raġun! Kif għidt fil-bidu dan il-ktieb jimmira għat-tfal kollha, imma l-akbar sfida hija li jappella saħansitra għat-tfal li normalment ma jaqrawx u jien ċert li anke dawn isiru segwaċi ta’ Jake Cassar u jkun wieħed mill-idoli tagħhom.
Dan il-ktieb, u l-oħrajn f’din is-sensiela jinkisbu mill-ħwienet ewlenin jew inkella mis-sit www.merlinpublishers.com.

(Paġna Letterarja, It-Torċa, 10 ta’ Mejju 2015)

Carmel Attard
Pubblikazzjoni: Horizons

Wieħed mill-albums mużikali favoriti u klassiċi ta’ kull żmien huwa “Wish you were here” tal-grupp leġġendarju Pink Floyd. Dan l-album huwa tislima lill-wieħed mill-fundaturi ta’ dan il-grupp Syd Barret, li kien ukoll il-vokalista prinċipali kif ukoll il-ħsieb wara l-ewwel suċċessi tagħhom. B’xorti ħażina Barret sfortunatament spiċċa marid mentalment aggravata mid-droga li kien jieħu. Dan il-ktieb li għandna llum b’xi mod fakkarni f’dan l-album, fis-sens li wkoll qiegħed jagħti ġieh lil persuna imma b’DIFFERENZA kbira. Barret spiċċa ftaqar mużikalment, għalkemm din hi xi ħaġa li aħna d-dilettanti ta’ dan il-grupp ma tantx inħobbu ngħidu, u dan kawża tad-droga li kien jieħu. Mhux hekk il-każ fil-ktieb li għandna llum, fejn m’għandna ebda każ ta’ droga, imma każ ta’ bniedem li wkoll safa mwarrab mis-soċjeta’ li tant ħabb. U fl-aktar mumenti diffiċli, il-poeżija tiegħu hija aktar qawwija, u toħroġ mill-ġewwien imqanqal b’ħafna tbatija u mfissra b’ħila kbira u sengħa poetika mill-aqwa.
Nistqarr huwa diffiċli għalija li f’din ir-riċensjoni nikteb dwar dan il-ktieb hemm volumuż u riċerkat u ngħid mal-ewwel li din il-ħarsa ħafifa ma tagħmilx ġustizzja ma’ dan il-ktieb ta’ 768 paġna. Qabel xejn l-awtur innifsu Paul P. Borg m’għandu bżonn ebda introduzzjoni magħkom qarreja minħabba li huwa kittieb magħruf sew u stabbilit u kontributur regolari fil-ġurnali tal-Union Press. Huwa wkoll magħruf għall-Malti mħaddem sew kif jixhed dan il-ktieb, u l-mod kif josserva id-dettalji bl-aktar mod profond. L-għan tal-ktieb jiddeskrivih l-awtur innifu, dik li juri li “l-kittieb hu l-kuxjenza soċjali u jeħtiġilna nqimuh” (p.21). Il-ktieb jinkludu wkoll ġabra ta’ poeżiji ta’ Attard, ħafna għadhom qatt ma ġew ippublikati, imma mhux biss. L-awtur jagħraf iżewwaq il-poeżiji mar-rakkont tiegħu dwar Carmel Attard u dak kollu li għadda minnu b’mod tajjeb ħafna li l-qarrej jista’ jifhem eżatt f’liema mumenti kien għaddej minnhom il-Poeta (f’din l-analiżi ser nagħżel li nirreferi għal Carmel Attard bħala l-Poeta, kif isejjaħlu ) meta esprima il-ħsus tiegħu. Ħaġa oħra li għoġbitni f’dan il-ktieb hija li għandna tifkira wkoll tal-kitba tal-istess Attard. Imbagħad għandna numru sabiħ ta’ ritratti. Nifhmu li ktieb bħal dan jista’ jsir realta’ biss grazzi għall-pubblikaturi, f’dan il-każ Horizons, li jinvestu fi ktieb bħal dan. Ċertament li ktieb bħal dan jgħolli l-livell tal-pubblikazzjonijiet tagħhom u huwa naħseb din il-motivazzjoni prinċipali sabiex iżidu mall-pubblikazzjonijiet tagħhom ktieb bħal dan.
Ħbiberija mal-awtur
L-ewwel żewġ kapitli (p.1-39) jixhdu l-ħbiberija li kien hemm bejn l-awtur (Paul P. Borg) u l-Poeta, (Carmel Attard), li kien isejjaħlu Karmenu, u baqa’ miegħu fl-aktar mumenti iebsa wkoll. Huwa tabilħaqq li fit-tbatija l-artist jesprimi l-aktar bil-qawwa u tassew joħroġ it-talent tiegħu/tagħha. Hekk naraw anke fil-każ tal-pittura fosthom bħal kbir Van Gogh li ċertament ma kienx maħbub fi żmienu hekk kif inhu popolari llum. Fi kliem l-awtur innifsu “ma kienx ikun Carmel Attard il-Poeta kieku ma kinitx it-tbatija li rnexxielu jbiddel fi kliem” (p.28). It-tbatija ta’ Attard tispiċċa f’karba:
“Mulej…
inti taf li din hi farsa ċinika
u traġedja
li aħjar tispiċċa.”
Martirju, 22/11/1981

Il-ktieb imbagħad jissokta bit-tfulija, l-adoloxxenza u ż-żogħżija tal-poeta (p.41-73) li tinkludi fost oħrajn iż-żmien li l-Poeta kien membru tas-Soċjeta’ tad-Duttrina (M.U.S.E.U.M). Il-Mużew laqagħhom ukoll ma żewġ poeti kbar oħra li baqgħu ħbieb għal ħafna u ħafna snin: Mario F. Bezzina (p.46) u Gorg Borg (p.55). Lil Mario F. Bezzina, Carmel Attard kien kitiblu:
“Bħal David bl-arpa f’idu
Jdoqq lil Sawl
Int ferraħtni bil-kitarra tiegħek
U bil-kisra tal-wiċċ tiegħek
Qajjimt fija seħer il-poeżija”
(Bħal David, p.548).

Kuxjenza soċjali
L-aktar ħaġa li laqtitni f’dan il-ktieb huwa li rnexxielu jisfida s-soċjeta’ ta’ preġudizzju u ta’ “Oqbra Mbajda”. Wieħed mill-aspetti pożittivi li għandu dan il-ktieb huwa fil-fatt li jittratta temi li waqtiet nazzarda ngħid li għad hemm stigma dwarhom sal-ġurnata tallum għalkemm kif jgħid Borg biex nifhmu t-tbatija tal-Poeta rridu narawha fil-kuntest (p.25) meta kien hawn ħafna u ħafna inqas għarfien dwar il-mard mentali kif ukoll dwar is-sesswalita’. L-1987 kienet is-sena li fiha l-aħħar li ħadem. Is-soċjeta’ ġenerali kienet għadha ma tagħrafx il-kundizzjoni tiegħu. Il-Poeta kien pijunier biex jitkellem dwar temi fosthom is-sesswalita’ (p.24) u jipprotesta kontra l-istigma dwar il-mard mentali (p.25). Ejja niftakru li fi kliem l-awtur (Borg) stess:
“Dan kien fi żmien persekuzzjoni kbira u tremeneda meta la kien hawn soċjeta’ mgħallma, la ħsieb soċjali ħieles u progressiv u wisq anqas għaqdiet L.G.B.T., u fuq kollox wisq u wisq anqas awtoritajiet kemm tal-Knisja kif ukoll tal-Istat li jaċċettaw id-dritt tal-għażliet intimi tal-bniedem” (p.25).
Paul P. Borg, bħal Carmel Attard ma jibżax jikteb fuq dak li jidhirlu li hu sew, għal aktar għarfien, għal soċjeta’ inklussiva ħielsa mix-xkiel tal-injoranza u l-preġudizzji. Fi kliem ieħor lil Borg narah bħala tkomplija ta’ dak li beda Attard, u li ċ-ċirkostanzi soċjali u personali forsi ma ħallewhx ikompli jissielet għal soċjeta’ aktar miftuħa. U din il-biċċa xogħol, Borg narah joħodha bħala missjoni u aktar saħħet it-twemmin soċjali tiegħu.
Il-Poeta ribelluż, kif fl-opinjoni tiegħi għandu jkun artist iħoss anki t-toqol tar-riġidita’ tar-reliġjon (p.72) anke fi żmien meta kien membru tas-soċjeta’ tat-tagħlim tad-duttrina. Jissuġġerixxi aġġornament fit-tagħlim tar-reliġjon ispirata mill-imħabba u mhux mill-biża, preġudizzji u skrupli (p,78). Jipprotesta saħansitra fuq il-kundizzjonijiet tal-isptarijiet mentali. Qatt ma jieqaf. Mentalment għajjien imma qatt ma jgħejja jipprotesta għal dinja aħjar. Carmel Attard ma jippruvax ifuh biex jagħmel isem. Dak huwa l-artist ta’ vera. Il-bniedem qalbieni, għalkemm kolt, li jiġġieled għal dak li jemmen fih. Xi waqtiet fil-poeżii tiegħu Attard jidher b’saħħtu ħafna dwar dan, tant li jgħid “Idfuni f’miżbla” (p.522) basta nibqgħu nafuh bħala l-Poeta li “ħadem biex forsi jbiddel wiċċ id-dinja …tul ħajtu kollha mingħajr ftit mistrieħ”.

Konklużjonijiet
Onestment nixtieq li dawk kollha li għandhom għal qalbhom il-letteratura Maltija (naturalment mhux biss) jakkwistaw kopja ta’ dan il-ktieb li jfakkar Kittieb u lill-Kittieb jagħtih il-ġieh li jixraqlu tal-kontribut li jkun ta lil-Letteratura Maltija. Kif jgħid l-awtur innifsu “Soċjetajiet barranin tarahom jemmnu fil-poeti u fil-kittieba tagħhom, iqimuhom anki wara mewthom għaliex jifhmu ili l-kittieba huma l-kuxjenza soċjali li jfissru u juru sewwa dik it-tbatija li jgħaddi kulħadd minnha” (p.21).
Ningħaqad ukoll mal-awtur li nwasslu dan il-messaġġ qawwi li l-istigma dwar il-mard mentali tispiċċa darba għal dejjem u titqies bħala xi ħaġa tal-imgħoddi meta l-bniedem kien għadu mhux mgħarraf. B’xorti ħażina waqt li llum qed nirrikonoxxu li l-ġisem tagħna jimrad, donnu għal xi wħud il-moħħ mhux parti mill-ġisem ukoll.
It-tielet punt li xtaqt noħroġ huwa il-bżonn li l-awturi jiktbu u “jipprotestaw”. L-awtur għandu arma paċifika li jista’ jbiddel soċjetà. Carmel Attard kiteb u kellu ħafna x’jikteb dwar it-tbatijiet interni li kien għaddej minnhom. Imma QATT ma naqas li jikteb kontra l-inġustizzji, l-preġudizzji u favur dinja aħjar. Fil-poeżija Infern Uman jgħid:
“Ħu f’idejk ħajti Mulej
U agħmel minnha dawl għal ħuti”

(Paġna Letterarja, It-Torċa, 10 ta’ Mejju 2015)