Ta’ barra minn hawn

miktub minn Vanessa MacDonald u maqlub għall-Malti minn Charles u Sylvia Zarb

Ta’ barra minn hawn huwa traduzzjoni tal-ktieb “The Unexplained” ta’ Vanessa MacDonald, din id-darba maqlub għall-Malti minn Charles u Sylvia Zarb.  Huwa ktieb partiklari ħafna għax jiddokumenta għad ta’ stejjer marbuta mal-iħirsa mil-lenti ġurnalistika.  Kif tgħid l-awtriċi nfisha:

“Qattajt ħafna ħin ma’ persuni fuq xi sufan jew fl-uffiċini tagħhom, fejn f’xi waqtiet il-persuna li tkun qed tirrakkontali l-istorja tqum minn postha biex turini bil-mossi xi punt partikulari. U xi drabi wkoll jibdew jirtogħdu waqt li jkunu qed jirrakkontaw xi dettall li jkexkex. Kull wieħed minn dawn il-persuni jemmen fl-istorja tiegħu. Dawn il-ġrajjiet bidlu xi ftit jew wisq il-ħajja ta’ dawk li għaddew minnhom. Jekk għandek kuraġġ, emminhom. Dan il-ktieb għandu numru ta’ stejjer ġodda. Ħafna nies li intervistajt għadhom ħajjin u d-djar u l-postijiet fejn ġraw dawn l-istejjer imsaħħra għadhom jeżistu.”

U min jgħid li l-ġurnalisti jkollhom iħabbtuha biss mal-politiċi u stejjer mill-qorti?  U anke waqt li qed jiġbru dawn l-istejjer jiltaqgħu kultant ma’ xi wħud li m’għandhomx spjegazzjoni razzjonali, stejjer strambi li għalkemm ma jitwemmnux għal min jesperjenzhom huma vera daqs kemm huwa vera dan l-artiklu li inti għandek quddiemek.    

Stejjer tal-iħirsa mill-ġurnalisti mhuwiex xi ħaġa ġdida.  Qabel xejn il-ġurnali mhux l-ewwel darba li xandru stejjer dwar l-iħirsa.   Fl-edizzjoni ta’ “The Wilmingtonian and Delaware Advertiser” tal-1827 deher artiklu bl-isem “A Vision of Lucifer”, storja ta’ xi ħadd li apparantament iltaqa’ ma’ ħares waqt vjaġġ.  Fl-1889, fil-ġurnal “The Chicago Tribune” deher artiklu dwar klikka ta’ iħirsa kriminali fit-Tramuntana ta’ Chigago li werwru l-komunita’.   L-istorika Paulette D. Kilmer, Professur fl-Universita’ ta’ Toledo fil-ktieb tagħha “After the War: The Press in a Changing America” ssemmi ‘l fuq minn 300 storja tal-iħirsa li dehru fil-ġurnal “The New York Times” mill-1851 u s-seklu 20.   Anke f’Malta dehru bosta stejjer minn dawn.  Ngħidu aħna l-awtur Joseph Serracino, li wkoll jikteb f’dan il-gurnal, fl-2017 dak iż-żmien fir-rokna tiegħu fil-ġurnal it-Torċa matul ix-xahar ta’ Jannar u Frar ta’ dik is-sena tratta t-tema tal-Ihirsa fil-Folklor tagħna.    

Imma li qed tagħmel MacDonald f’dan il-ktieb mhuwiex li tiddokumenta minn sorsi sekondarji jew xi stejjer fittizji.  Bħala ġurnalista qed tisma’, tiġbor l-evidenza permezz ta’ dak li jgħidulha permezz ta’ intervisti mal-persuni nfushom li esperjenzaw dawn il-fenomeni.  Ir-riżultat huwa li l-idea tal-iħirsa f’dan il-ktieb mhijiex neċessarjament kif tradizzjonalment nistħajluhom.  Tant u hekk li għandna verżjonijiet differenti ta’ iħirsa, għallinqas skont l-esperjenzi tal-persuni li tkellmu mal-awtriċi. 

Ngħidu aħna insibu iħirsa twajba u li jgħinnuna (Kapitlu 1).   Imbagħad għandna d-defenizzjoni tal-iħirsa bħala frak tal-enerġija (Kapitlu 2).  Ma jistax jonqos iva li nsibu erwieħ malizzjużi u krudili (kapitlu 3).   Aktar stramba nsibu saħansitra ruħ ta’ xi ħadd li għadu ħaj (Kapitlu 4).  Imbagħad hemm stejjer ta’ dawk li kienu jinqdew bl-iħirsa biex iġibu skuża għal vjolenza domestika (Kapitlu 5), u dan speċjalmet fiż-żmien fejn ir-rwol tal-mara kien ferm differenti minn dak tal-lum, għalkemm b’xorti ħażina anke llum għadna qed niġġieldu din il-pjaga soċjali.  

Hu x’inhu l-każ, kull storja ser tħallik ftit konfuż u waqtiet imbeżża’.  Fuq kollox, mhuwiex dan l-iskop tal-iħirsa?  Skont dan il-ktieb mhux dejjem, pero’ xorta jibqgħu misterjużi u mingħajr spjegazzjoni għall-eżistenza tagħhom; dejjem jekk nemmnu li jeżistu!  

Dan il-ktieb huwa ideali wkoll għal min iħobb jaqra stejjer qosra, għalkemm ċert li minn waħda tibqa’ tgħaddi għall-oħra.  Hawnhekk għandna ‘l fuq minn 50 storja differenti ambjentati f’postijiet li bosta minnhom għadhom jeżistu! 

Dan il-ktieb huwa pubblikazzjoni ta’ Klabb Kotba Maltin u tistgħu takkwistawh mill-ħwienet ewlenin. 

it-torca-2020-12-27-1_16-16-1

it-torca-2020-12-27-1_17-17

L-Erwieħ tal-Gżejjer Maltin u lil hinn minnhom

miktub minn Joseph Spiteri Audibert; Pubblikazzjoni, Horizons

Mhux l-ewwel darba li smajna bi stejjer ftit kurjużi u anke għal min ma jemminx jew ma jibżax ikunu ta’ interess partikolari.   Li laqatni f’dan il-ktieb ta’ Joseph Spiteri Audibert huwa li l-istil li jħaddan mhuwiex dak li jipprova jbeżża’, imma aktar li jiddokumenta ġrajjiet ta’ missiriietna li jinkludu l-Iħirsa.  

Irrid ngħid għalhekk li dan il-ktieb huwa wieħed riċerkat u ċerta stejjer, lil hinn mill-erwieħ, laqtuni ferm. Ġieli smajtu bil-Palazz tal-Marmara  (p.51)?  Ir-rabta tal-post mal-ġrajja hija element b’saħħtu ħafna f’dan il-ktieb; jissemmew postijiet li għadhom jeżistu u oħrajn li m’għadhomx jeżistu jew qajla smajna bihom.  Dawn il-ġrajjiet ilum jagħmlu parti mill-Istorja tagħna, bħall-ġrajja tal-Porvlista jew tal-Kavallier ta’ Manoel Island u ħafna oħrajn.

Imbagħad hemm ukoll bosta aspetti kulturali interessanti.  Jissemmew il-Konfretarnita’ tar-Rużarju (p.101), ix-xemgħa tal-blandun (p.117) u bosta oħrajn.   Hemm ukoll referenzi mhux biss għal użanzi imma wkoll għal oġġetti li kellhom missirijietna.  Forsi tiftakruhom l-istatwi tat-torok, raġel u mara; le mhux qed ngħid għat-Tork tat-Taraġ.  Imma anke dawn l-istatwi kultant kienu jġibu seduzzjoni lil xi wħud.   Kif jgħidilna l-awtur, “veru li kienu statwi tal-ġibs, imma ħassejthom qishom kienu ħajjin u tant dejquni li kelli ndawwarhom wiċċhom mal-ħajt biex inkompli naħdem” (p.83).   It-torok jissemmew f’bosta stejjer oħra, kollox jindika kemm l-element ta’ biża’ mit-torok baqa’ b’saħħtu fost missirijietna. 

Naturalment, il-ktieb jikkonsisti f’dawn l-elementi li jtuk ftit tal-qtajja’, li jġgħaluk tibża’.  U emmnuni, l-mod kif jikteb Spiteri Audibert ngħid għalija, filli jibda billi joffri sfont tal-istorja u mbagħad wara li tibda tistħajjel ix-xena bid-dettalji li joffrilek, toħroġ dik il-kreatura li taħsdek u li tkexkex.    Għaldaqstant naqraw dwar l-irġiel libsin l-iswed u lasti twal bil-fanali f’idejhom (p.94) is-Sinjorina kollha bajda viċin it-Torri l-aħmar (p.111). Dawn l-elementi li nsibu fi stejjer tal-waħx insibuhom ukoll f’dan il-ktieb.  Imbagħad hemm stejjer oħrajn li esperjenza l-awtur innifsu, bħal meta kien ikun ma’ missieru u kien jisma’ l-passi (p.191). 

Dan il-ktieb huwa ppreżentat b’mod sabiħ ħafna u ma’ kull storja insibu tpinġija (bosta minnhom illustrati mill-awtur innifsu), jew xi ritratt storiku.    Kif jgħid l-awtur innifsu, li kieku ma ġabarx dawn l-istejjer bosta minnhom kienu jibqgħu mistura (speċjalment dawk li ntqalu lilu minn missieru)u bosta oħrajn kienu jintilfu darba għal dejjem 

Dan il-ktieb jista’ jinkiseb mis-sit elettroniku ta’ Horizons (https://horizons.com.mt/product/l-erwieh-tal-gzejjer-maltin-u-lil-hinn-minnhom/)  jew mid-distributri u ħwienet ewlenin.  

it-torca-2020-12-27-1_16-16

Il-kreatura tal-bir

Awtur: Simon Bartolo; Pubblikazzjoni: Merlin

Dan l-ktieb ilaqqgħana ma’ familja ħelwa imma ftit stramba wkoll; ta’ Mezzanina u żewġha Alfie u uliedha Nadia u Antonin.   Aktar tard niltaqgħu ukoll ma’ Nerissa, Noe u Kristallina u anke man-nanna Katie.  

Sa mill-bidu l-istorja hija mimlija misteri, eżempju, Nadia u Antonin bdew jilgħabu flimkien fil-ġnien u raw lil xi ħadd ġej.  Bdew jiġru għax xammew riħa stramba.  B’hekk l-awtur jibda jibni ċerta climax u jżomm l-attenzjoni tat-tfal (u anke tal-kbar bħal ma żamm lili wkoll). 

It-tfal telgħu fit-tielet sular, fejn normalment ma kienux jitħallew jilgħabu hemm. Anke hawn naraw dak l-element ta’ suspans fit-tfal meta jagħmlu xi ħaġa b’dik in-naqra biża’ li jinqabdu.  imma telgħu jistaħbew.  Hemmhekk b’ħasda ltaqħu ma’ missierhom (Alfie).  Issa tajjeb li tkunu tafu li dan missierhom ma kienx jinħasel, xi ħaġa li nsiru nafu għaliex aktar il quddiem. 

Għaldaqstant huma kienu mbeżżgħin minħabba r-riħa tiegħu.  L-omm innutat u qalet lil Alfie li ma setax jibqa sejjer hekk u kieċċietu.   Wara ddeċidiet li tistieden lil ħutha, u qalet lil Nadia u Antonin li kienu ġejjin iz-zijiet.   Marru l-ajruport biex iġibu lil Nerissa li kienet imdaħħla sew fiż-żmien.  Din Nerissa ġabitilhom ftit ta’ seduzzzjoni kemm għaliex kienet vera twila u minħabba għajnejha u għalhekk ħasbuha saħħara.  Matul it-triq huma baqgħu siekta għaliex beżgħu jitkellmu magħha.  Nerissa ġa ma kienetx tħobb lit-tfal u xejn ma ħadet gost li bdew jitkellmu fuqha.  Wara ftit taż-żmien saru jafu li l-insett li kellha fuq il-flokk ma kienx uniku u l-insetti kienu wkoll jissemmgħu u jgħidu lil Nerissa xi jkun qed jingħad. 

Imma Mezzanina , kienet ġabu ukoll il-kumplament taz-zijiet l-oħra.  Dawn iz-zijiet li kienu Franċiżi (Noe u Kristallina) bdew ikantaw diska Franċiża.  Dak in-nhar ħabtu l-bieb u meta fetħet, Mezzanina sabet  lin-nanna Katie.  Nerissa bdiet tinżel it-taraġ u rat lin-nanna Katie u bdiet tiġġieled magħha għax qabdet u ġiet mingħajr ħadd ma stedinha.   In-nanna Katie bdiet iddaħħal f’rasha li lil Alfie keċċietu biex iġġib lil ħutha. 

It-tfal kienu jħobbuha lin-nanna Katie kemm għax ir-riħa tagħha ma kienetx iddejjaqhom u fuq kollox kienet in-nanna taħghom.   Darba bdiet tagħmel soppa għat-tfal u Nerissa ġġieldet magħha.  Nerissa wkoll għamlet ukoll soppa lit-tfal … imma għamlitha sewda.  It-tfal ma ridux iduquha.  Anke Kristallina ppruvat tagħmel l-aħjar kejk!

Wara li kellhom dawn l-argument bdew jitkellmu man-nanna Katie dwar Alfie.  Katie qaltilhom li kien iħobb imur għorfa ta-ziju Wiġi.  Xi ħaġa li kien iħObb jagħmel minn meta kien żgħir.   Nadia u Antonin ġiethom l-idea li jmorru man-nanna jftixxu din l-għorfa.   Marru f’jum tax-xita u sabu lil Alfie.  Ommhom, sadanittant,kienet irrabjata li n-nanna Katie ħadithom fix-xita u saru għasra.  Alfie biex għall-ġid tagħhom jitilqu.  U hawn niskopru l-misteru.  Alfie kien jaf sigriet li kien hemm f’din l-għorfa : L-imħalla!  

L-imħalla, kienet twila tal-biża, u tgħix fil-bir.   Bla dubju Alfie kien ukoll jibża minnh għax riedet toqtlu u l-familja tiegħu.  Fix-xita setgħet toħroġ barra.  Iżda… anke l-imħalla beżgħet mir-riħa ta’ Alfie u wara reġgħet lura fil-bir għax ma setgħetx tibqa’ barra għal tul ta’ ħin. 

Lura d-dar, riedu jagħmlu l-itjeb kejk, xtraw l-ingredjenti u bdew jagħmlu l-kejkijiet.  Kif marru biex jieklu l-kejk, id-dawl intefa, nksier il-ħġieġ u raw id minn ġot-tieqa. In-nanna ndunat x’kien qed jiġri.  Kienet l-imħalla!

L-imħalla kienet taf sew fejn kienu jgħixu.  Qabdet id in-nanna katie. Alfie gie biex isalvhom bir-riħa tiegħu, u rnexxielu.  Ibagħad inħasel u spjega kollox x’kienet l-imħalla.   

Iżda huma ma kinux jafu li l-imħalla marret lura fil-bir.  Jum fost l-oħrajn waqt jum tax-xita reġgħet ħarġet l-imħalla u did-darba attakkat lil Nadia.  U hawn ser inħalli lilkom biex issiru tafu l-konklużjoni.  

L-ewwel ktieb fit-triloġija ġdida Ruxxmata Kreaturi

Il-Kreatura tal-Bir huwa pubblikat minn Merlin Publishers. 

it-torca-2020-12-13_16-16

L-Esperjenza tat-Tagħlim

Awtur: Terence Portelli; Pubblikazzjoni: Horizons

Dr Terence Portelli hu senior lecturer  fil-Fakulta’ tal-Edukazzjoni, l-Universita’ ta’ Malta, li qed jagħmel sforz kbir biex bi lsien pajjiżna jagħtina kotba tal-pedagoġija u bl-għodda li l-għalliema jeħtieġu.  Dan jista’ jagħmlu għaliex minbarra l-għarfien akkademiku tiegħu, Portelli għandu ħakma tajba tal-Malti. 

Ma ninsewx “L-ewwel passi fil-Malti”  Sensiela ta’ kotba u materjal edukattiv ieħor maħsuba minn Terence Portelli bil-għan li t-tfal ikollhom għodda siewja fit-tagħlim tal-Malti tal-bidu.  Pero’ dwar il-pedagoġija, riċenti Portelli kien ħareġ il-ktieb ‘Fuq il-Għatba tal-Professjoni’ flimkien ma’ Antoinette Camilleri.  Fuq l-Għatba tal-Professjoni hu ktieb għall-istudenti-għalliema bi tħejjija għall-prattika tat-tagħlim, kif ukoll għall-għalliema li se jkunu qed jiggwidawhom fl-ewwel passi tagħhom. F’dan il-ktieb l-istudenti-għalliema u l-għalliema għandhom gwida ċara li tinforma u twitti t-triq għas-suċċess professjonali tagħhom.

“L-Esperjenza tat-Tagħlim” huwa ktieb ġdid jagħti ħarsa strutturata u dettaljata lejn l-istadji ewlenin taċ-ċiklu tat-tagħlim: it-tħejjija, it-twettiq, u t-tgħarbil ta’ din l-esperjenza kumplessa.  Aktar minn qatt qabel, l-għalliema għandhom bżonn idea ċara tal-arti u x-xjenza tat-tagħlim f’kuntesti edukattivi varji.

Il-ktieb huwa maqsum fi tmien taqsimiet ewlenin. L-ewwel taqsima tħares lejn x’nifhmu b’tagħlim. Wara jsir stħarriġ fil-fond tal-identità tal-għalliema, il-kuntest tat-tagħlim, u l-istudenti fil-klassi. L-għalliema jridu jfasslu jew jimmedjaw programm tat-tagħlim – kurrikulu, qafas ta’ kisbiet, sillabu – li jilħaq abbiltajiet differenti, kompetenza essenzjali li hi mfissra fit-tielet taqsima. 

Ir-raba’ u l-ħames taqsima jagħtu ħarsa lejn dawk l-elementi ta’ suċċess f’lezzjonijiet differenti, fosthom riżorsi tradizzjonali bħall-ktieb tal-iskola u dawk aktar kontemporanji li jixorbu l-aktar mit-teknoloġija.

Is-sitt taqsima tħares lejn l-okkażjonijiet ta’ darba kultant jew ftit aktar… bħalma huma ħarġiet ma’ tal-iskola, il-kunċert tal-iskola, l-ewwel u l-aħħar lezzjoni, it-tiswir ta’ wirja u l-magażin tal-klassi.

It-tagħlim għandu bżonn bilanċ bejn istanzi ta’ evalwar u dawk ta’ assessjar, esperjenzi mfissra b’għadd ta’ eżempji fis-seba’ taqsima ta’ dan il-ktieb. Fl-aħħar, l-istudenti-għalliema u l-għalliema jsibu għadd ta’ għodod biex jagħrblu l-esperjenzi tat-tagħlim tagħhom.

Kull kapitlu qasir f’dan il-ktieb – 72 kapitlu b’kollox –  jiffoka l-attenzjoni fuq qasam dejjaq tal-esperjenza tat-tagħlim billi: jippreżenta u jfisser b’mod sempliċi t-termini ewlenin, jesplora l-argumenti u l-perspettivi differenti, u jipproponi għadd ta’ possibbiltajiet pedagoġiċi mnejn l-għalliema jistgħu jagħżlu. It-tabelli, il-formoli u ċ-ċekkjaturi f’dan il-ktieb tfasslu biex jiggwidaw il-ħsieb kritiku u kreattiv tal-għalliema fi stadji differenti tal-iżvilupp professjonali tagħhom, minn dak bikri sa wieħed mogħni bl-esperjenza.

L-idea wara dan il-ktieb hi li l-esperjenza edukattiva tal-istudenti tkun waħda pożittiva skont kemm l-għalliema jagħrfu jinsġu flimkien komponenti differenti taċ-ċiklu tat-tagħlim tul il-vjaġġ edukattiv tal-istudenti tagħhom.

Il-ktieb jinsab għall-bejgħ mingħandi il-ħwienet ewlenin tal-kotba.

it-torca-2020-12-13_17-17

Irvin Vella: Il-Każ tal-Maħżen Mitluq!

Awtur: John A. Bonello; Pubblikazzjoni: Merlin Publishers

Għal dawn il-fans kollha, John A. Bonello, flimkien mal-Merlin Publishers, għadu kemm ħareġ il-ħames każ għal Irvin x’jinvestiga: Il-Każ tal-Maħżen Mitluq!

Irvin Vella: Il-Każ tal-Maħżen Mitluq huwa l-ħames ktieb fis-sensiela ta’ misteri investigattivi għat-tfal, wara Il-Każ Manduca (1), Il-Każ tas-Serqiet Strambi (2), Il-Każ tal-Gżejjer tat-Teżor (3) u Il-Każ Stella Maris (4).

Is-sensiela t’Irvin Vella hi l-ewwel sensiela ta’ investigazzjonijiet ta’ detective bil-Malti miktubin apposta għat-tfal.

Irvin kellu każ ġdid, dak ta’ MaryRose Marmara li ma kienetx taf fejn kien qed imur żewġha u għaldaqstant staqsiet lill-Irvin biex jinvestiga.

Irvin mar jara x’qed jagħmel żewġha (Wiġi Marmara) iżda  Irvin Vella sparixxa u ħadd ma kien jaf fejn jinsab.   Ma ħalla ebda nota, ebda messaġġ li jista’ jagħti ħjiel ta’ fejn seta’ mar. Mhux iwieġeb meta jċemplulu. U ma qal lil ħadd fuq xiex qed jaħdem. Irvin kien mistenni jmur lura d-dar għall-ikel, iżda ma tfaċċax.  Bdew jistaqsu lin-nies għalih, fosthom lil Mary Rose Marmara.   Marru fejn indikatilhom hi u sabuh mal-art.   Meta qam tilef il-memorja tal-aħħar sentejn.

Kienet biċċa xogħol kbira biex juruh x’għandu ħalli jiftakar fosthom il-blogg tiegħu.  Wara li fehem sewwa x’kien jagħmel huwa ried li jkompli bħala investigatur.  Meta raw x’seta’ ġara. 

U hawn daħal l-Ispettur Montebello.  Pprova jwassal x’kien qed jagħmel Wigi Marmara.  Waqt li qed jinvestigaw sabu żewġ ċrieket li għandhom in-numru u meta fittxuha sabu li għandu x’jaqsam mal-għasafar.  Meta bdew jistaqsu lin-nies fuq l-għasafar sabu lin-nies kellhom kopji ta’ dawn in-numri. 

Meta jibqa’ ma jmurx lura, il-ġenituri tiegħu jinkwetaw u jagħmlu rapport ’il-Pulizija. Hawn jidħlu fix-xena l-kuġini tal-investigatur, l-aħwa tewmin Luca u Laura, li jirnexxilhom jiskopru ħjiel li jwassalhom għal maħżen mitluq il-Ħamrun.

Il-kotba kollha ta’ Irvin Vella huma mżejna b’illustrazzjonijiet tal-artista magħrufa Lisa Falzon.   F’dawn ir-rumanzi, Falzon tuża stil retro li jkompli jenfasizza l-atmosfera ta’ misteru u investigazzjoni tal-istejjer.

Irvin Vella: Il-Każ tal-Maħżen Mitluq jinsab għall-bejgħ mill-ħwienet tal-kotba kollha, jew online direttament minn merlinpublishers.com

it-torca-2020-12-13_17-17