Anton Grasso

40 sena ta’ waħx u aktar 

L-ewwel ktieb ta’ Anton Grasso kien “Iljieli bla qamar” li ħareġ fl-1974, ktieb li għandi x-xorti għandi kopja tiegħu bil-kopertina tal-ewwel edizzjoni.   Dan il-ktieb tista’ tgħid bexxaq il-purtiera tal-misteru f’pajjiżna  Tant huma mfittxija l-kotba ta’ Grasso li erġajna rajna edizzjonijiet ġodda ta’ Iljieli bla qamar u Mejt fost oħrajn.  Ta’ min ngħidu li Mejt ħareġ aktar minn 30 sena ilu.  

Diffili tagħżel xi stil iħaddan Anton Grasso speċjalment f’karriera letterarja ta’ aktar minn erbgħin sena. Ta’ min wieħed jgħid ukoll li Grasso ma jiktibx biss kotba tal-biża’, u naturalment huwa wkoll kellu l-impjieg tiegħu fil-qasam tax-xandir.  F’xi xogħoljiet tiegħu joħorġu wkoll kif iħallat l-istili differenti; ngħidu aħna fin-novella In-Nota ninnutaw saħansitra l-komiku u l-parodiku li jżewwiġhom mal-makabru. 

Il-versitalita’ ta’ Grasso ma toħroġx biss mill-istili letterarji iżda anke ġeneri letterarji.  Fil-fatt f’dan il-ktieb insibu ġabra ta’ novelli p. 81-331 u ġabra ta’ poeżii p.345-398.  Imma Grasso matul il-karriera brillanti tiegħu offrielna dik ix-xi ħaġa iżjed: il-multimodalita’ u mezzi differenti kif iwasslilna l-esperjenza tal-waħx.   Fil-fatt fis-sebgħinijiet kien magħruf għas-serje televiżiva Stejjer tal-waħx għalkemm dawk li huma ta’ mpari aktar nifrakruh bis-sensiela televiżiva tad-disgħinijiet Enigma (ritratti p.409).  Il-kittieba u preżentatriċi tgħid: “…meta kont ninzerta lil Anton jaqra xi storja ‘tal-waħx’ u b’leħnu kważi melliesi jlissen dak l-orrur, kont nitkexkex u nitwaħħax” (p.63).  Grasso huwa ortatur tajjeb u leħnu jibqa’ jidwi f’moħħna.  Madankollu anke jekk hawn xi ħadd li qatt ma sema’ lil Anton Grasso, il-kitba tiegħu iħalli dan l-effett u fi kliem il-lekċerer u kartunista Dr Gorg Mallia, “Anton kien jaf joħloq pont mal-qarrej tiegħu, ideffsu fil-qalb tad-dlam u jgħoddsu f’emozzjonijiet bla kontroll.  

Interessanti wkoll kemm dan il-qasam tal-istramb, tal-makabru huwa mfittex u tant popolari u wieħed jistaqsi wkoll għaliex wieħed jibża’.  Għalhekk naħseb il-mistoqsija fundamentali ta’ min jipprova jbeżża’ hija x’inhuma dawk l-elementi li jsawru stejjer tal-waħx?  F’dan il-ħsieb qasir tiegħi ppruvajt nagħżel dawn l-elementi u nislet ftit eżempji anke minn dan il-ktieb li għandna quddiemna.  Huwa għalhekk ukoll li waqt li konxju tal-fatt li Anton Grasso ma kitibx biss stejjer tal-biża’, imma minħabba l-fatt li dan huwa l-aktar qasam marbut miegħu l-qafast tal-ħsieb tiegħi hawnhekk sawwartu ma’ dan il-fatt.   Ppruvajt kemm stajt ma ntellifx il-gost tal-qari billi nirrakonta l-istorja iżda ma stajtx irrażżan lili nnifsi milli nikkwota b’mod dirett minn dan il-ktieb għax ma nistax ninterpreta fi kliemi bl-istess mod, u l-istess effett li jħalli fuqna daqs kif iwassalha l-awtur innifsu.  

L-atmosfera biex wieħed jibża’ 

Grasso jinqeda bil-ħakma tajba li għandu tal-ilsien Malti u jagħtina diversi deskrizzjonijiet li minnhom infushom diġa jwaħħxuk.  U l-qofol tal-istorja jkun għadu ma ntlaħaqx.  Jinqeda eżempju bil-lejl.

“Imbagħad jidħol il-lejl.  Kien jitkaxkar fuqi bħal liżar bla ma jkenninni.  Fid-dlam il-kamra kienet tieħu dehra tal-biża” (p.252).  

Esperjenzi mhux tas-soltu jew intriċċi li wieħed ma jistax jispjega.   Hemm il-biżgħat normali u l-mistoqsijiet fundamentali tal-ħajja.  Il-mewt ngħidu aħna.  “Il-mewt m’għandhiex tbiddel is-sistema tal-ħajja” (p.281) naturalment hawn qiegħda f’kuntest tat-tweġiba nisranija għall-mewt, għaliex “il-mewt kerha”.    Barra l-biża’ mill-mewt hemm il-biża’ mid-dnub (p.151), mid-dipressjoni (p.157, 246), biża’ mit-tbatija,  anke jekk dawn huma sekondar         ji. Joħloq atmosfera permezz tal-ksieħ, xita, u dlam (p.84).   

Ma jistax jonqos li f’xi novelli nsibu element ta’ makabru (eżempju p.246).  Minħabba ċerta deskrizzjonijiet grafiċi nippreferi li ma ninkludihomx f’din il-paġna.   Għandna wkoll id-dehra grafika u disturbanti ta’ Kristu wiċċu mimli demm nieżel l-għolja (p.149).  

Fin-novelli nsibu antiċipazzjoni għall-biża’.  Joħloq stennija, esklamazzjonijiet, espressjonijiet.  Xi kultant din l-antiċipazzjoni tkun aktar fit-tul sabiex jaħsdek fit-tmiem(eżempju Is-seba’ vittma).  F’dan il-każ l-istorja tieħu x-xorta ta’ thriller. 

Fi Grasso naraw il-katavru jinżel fil-qabar għax “post katavru mhux ħlief il-qabar” (p.281).  

Stramb u surreali 

Fost l-ingredjenti li ninnota hemm dak li hu stramb u surreali. .  Niltaqgħu ma’ tfajla eżempju li tara tfajla oħra tixbaħha qisha qed tara rifless tagħha (p.86).  Dawn id-deskrizzjonijiet żgħar anke jekk ma jkunux kruċjali ikomplu jdaħħluna fl-atmosfera li semmejt qabel.  

Fi Trinu l-iswed naraw l-istatwa li f’moħħ it-tifel qed ikellmu u r-realtà kiefra titħallat mas-surreali.  Iżda wara kollox din kienet statwa tal-ġibs li meta nħasad spiċċat frak mal-art.  

Naraw ukoll il-kuntrasti:  il-waħx u l-komiku,  realtà u fantasija, il-ħajja u d-dramm, ix-xewqat u l-beżgħat.  

 

Dak li ma tkunx qed tistenna 

Il-mod kif ipoġġi s-sentenza Anton Grasso u kif jibni u joħloq argument, idaħħlek f’sitwazzjoni li ma tkunx qed tistenna.  Id-dar sabiex nies imdejqa jmutu hienja hija d-dar fejn tieħu  gost tmut.   “Jekk tieqaf taħseb ftit, tinsa l-ikel, ix-xorb u d-divertiment li ssib hawn ġew tinduna li taħt din il-maskra ta’ hena artifiċjali hemm il-mewt” (p.77).  

Mill-banda l-oħra fl-aħħar storja li għandna, “Ir-Raġel ta’ Novembru” għandna żagħżugħ li 

ommu qatlet lil missieru.  Din ġabet rabja fih tant li jispiċċa joqtol it-tfajliet.  Anke l-affarijiet sempliċi ta’ kuljum iqanqlu fina ċerta biża’: “Il-lejl kien jidħol fuqi bħal barrani mhux magħruf bla mixtieq u mistenni” (p.252)  

Iżda mhux dejjem il-lejl ikun li jbeżża.  Xi kultant anke d-dawl u d-dehra ta’ xi ħadd bla mistenni. 

“F’daqqa waħda ħasset paniku li ma setgħetx trażżnu.  Qalbha qisha waqfet waqt li baqgħet tmexxi jdejha ‘l fuq u ‘l isfel.  B’rogħda ma ġisimha kollu, idejha waqfu madwar ħadida spunata ‘l barra  Is-salott iddawwal f’daqqa”  (p.238). 

Anton Grasso:  Il-profondita’ tal-bniedem

Waqt li ma jnaqqsu xejn mill-immaġinazzjoni u l-istħajjil forsi bla ma jrid fil-poeżiji naraw aktar l-umanita’ ta’ Grasso.  Fil-poeżiji joħroġ aktar il-fatt li wara l-makabru, wara l-iswed hemm is-sabiħ u l-pożittiv.  Naturalment meta wieħed janalizza b’ċerta reqqa n-novelli wieħed jista’ jislet l-imħabba li għandu l-awtur għall-umanita’.  Fil-poeżija iżda toħroġ il-ħlewwa wkoll anke fil-kelma.  U dan minkejja l-fatt li l-poeżija mhux nieqsa mill-elementi li jsawru lil Grasso u li huma attribwiti għalih, jiġifieri dak li hu oskur u l-misteru.  

Il-fidi tal-poeta fil-ħallieq narawha f’Talba (p.367) li fil-fehma tiegħi l-aktar li fiha juri sengħa poetika u għażla tajba tal-metafora:

“Mulej, 
hekk kif jitbexxaq l-għabex 
mal-ewwel titwiba tad-dellijiet
jilagħbu minn wara l-purtiera 
iħabbru l-wasla ta’ jum ġdid” 

Xogħol rappreżentattiv u konklużjonijiet

Bla dubju ta’ xejn dawk li għandhom numru ta’ kotba ta’ Grasso fil-librerija personali tagħhom ser iżidu dan il-ktieb sabiħ dwar dan l-awtur.  Dawk li m’għandhomx kotba ta’ Grasso għallinqas għandu jkollhom dan il-ktieb.  L-istejjer u l-poeżiji ta’ Anton Grasso huma magħżula minn Joe Cassar.

L-ewwel parti tal-ktieb tikkonsisti fi ħsibijiet dwar Anton Grasso minn Doris Azzopardi, Charles Briffa, Norbert Ellul-Vincenti, Charles Flores, Ġorg Mallia, Marica Mizzi, Ġorġ Peresso, Mariella Pisani Bencini, Patrick Sammut u Carmel Scicluna.  Wara għażla tajba ta’ novelli u poeżiji minn Joe Cassar, il-ktieb jispiċa b’għażla ta’ ritratti minn Annette Apap, it-tfajla  li qattgħet (jew ħliet) aktar min-nofs ħajjitha miegħu,  uħud minnhom ippubblikati għall-ewwel darba.   

Anton Grasso 40 sena ta’ waħx … u aktar huwa ktieb ta’ 425 paġna u b’qoxra iebsa.  Il-pubblikaturi ta’ dan il-ktieb evidentament għarfu l-importanza ta’ dan l-awtur li ppublika 52 ktieb.  Il-qarrej ser isib f’idejh ktieb li jixraq, ktieb li tieħu pjaċir iżżomm u naturalment titpaxxa bil-kitba ta’ Anton Grasso.  

Jiena Malala

Kitba ta’ Malala Yousafzai bi traduzzjoni ta’ Godwin Ellul

Pubblikazzjoni:  Faraxa flimkien b’kollaborazzjoni ta’ L-Aġenzija Nazzjonali tal-Litteriżmu u RSM MT.

Jekk hemm ktieb li xtaqt nitkelem dwaru fil-bidu ta’ sena ġdida; jekk hemm messaġġ li xtaqt inwasslilkom għal din is-sena li ġejja, huwa propju dak ta’ Malala.  Min hija Malala Yousafzai?  Is-sotto-titolu tal-ktieb jgħidilna mal-ewwel li hija “It-tifla li tkelmet favur l-edukazzjoni u sparawlha t-taliban”.  

Persważ li ftit huma dawk li ma semgħux b’din it-tifla li l-Prim Ministru tal-Pakistan Shahid Khaqan Abbasi sejħilha l-aktar persuna prominenti f’pajjiżha.  Fil-bidu tat-traduzzjoni bil-Malti naqraw numru ta’ tifħir dwar dan il-ktieb minn bosta ġurnali ewlenin fosthom Time, The Guardian, Financial Times u bosta oħrajn.  Naqraw ukoll li Malala hija:

“Rebbieħa tal-Premju Nobel għall-Paċi,

Imsemmija waħda mis-16-il persuna taħt l-għoxrin l-aktar influwenti tas-sena minn Time

Magħżula minn People bħala Hero of the Year

Rebbieħa tal-Ktieb Mhux Fittizju tas-Sena fil-British National Book Awards.”

Il-ktieb jibda f’Birmingham l-Ingilterra imma huwa ambjentat fi Swat fil-Pakistan.   Kif jagħtina x’nifhmu mal-ewwel is-sotto-titolu tal-ktieb hawnhekk ser insibu storja mqanqla.  

It-temi ser nislithom mit-taħdita li saret waqt it-tnedija ta’ dan il-ktieb dak in-nhar tal-Festival tal-Ktieb li fiha ddiskutu Dr Josianne Cutajar,  l-Prof Anthony Aquilina u l-Prof Carmel Borg. 

Sabiex ikun faċli għalina biex nifhmu xi termini f’dan il-ktieb li mhux familjari magħhom, fosthom dawk politiċi u reliġjużi, l-ktieb għandu Glossarju (p.303) u anke dwar ġrajjiet importanti fil-Pakistan (p.307).   Il-ktieb jinkludi wkoll numru ta’ ritratti sbieħ bil-kulur   

L-importanza tal-edukazzjoni 

L-ewwel ħsieb li jiġik meta taqra dan il-ktieb huwa kemm il-ħsieb ta’ tagħlim b’xejn għal kulħadd huwa ‘l bogħod mir-realta’;  kemm il-ħsieb li kull mara tista’ titgħallem huwa ‘l bogħod mir-realta’.  

Naqraw dwar il-Mufti li kien ipprova jagħlaq l-iskola tagħhom (p.86).  L-ewwel kien pprova jikkanċella l-kera tal-post imma meta ma rnexxilux insista li kien qed jirrapreżenta Musulmani tajbin li jaħsbu li l-iskola tal-bniet tiegħu kienet “haram u dagħwa” u għalhekk kellu jagħlaqha għax il-bniet mhux suppost imorru skola (p.90).   Minkejja li dan il-pjan ma rnexxiex, it-Talibani komplew jagħlqu mijiet ta’ skejjel. 

F’intervista li kient tat bl-Urdu tal-BBC, Malala bil-kuraġġ kollu staqsiet:   “X’wiċċ għandhom it-Taliban jiħduli d-dritt bażiku tiegħi għall-edukazzjoni?” (p.138).   

Fit-taħdita tat-tnedija ta’ dan il-ktieb il-Professur Carmel Borg xebbah il-kunċett ta’ liberazzjoni mal-pedagoġija tal-liberazzjoni ta’ Paolo Freire għaliex tabilħaqq hawn ukoll naraw l-edukazzjoni bħala ċavetta għal moħħ kritiku.  Mhux biżżejjed l-edukazzjoni, mhux l-edukazzjoni tat-taliban, imma l-edukazzjoni li twassal biex wieħed jara l-affarijiet b’mod aktar oġġettiv. 

Tifla ordinarja li għamlet affarijiet straordinarji 

Il-kobor ta’ Malala hija li hija tifla ordinarja li għamlet affarijiet straordinarji.  Il-ħolma tagħha hija propja din li kulħadd jista’ jagħmel xi ħaġa.  Jekk ħadd ma jitkellem kollox jibqa’ kif inhu.   Anke qabel it-taliban, meta twieldet in-nies tar-raħal ġiethom ħniena minn ommha u ħadd ma feraħ lil missierha għax twieldet tifla (p.11).   Minbarra dan l”iżvantaġġ” tal-ġeneru Malala ma twelditx fil-lussu jew minn xi familja speċjali.  Fit-tnedija ta’ dan il-ktieb ġie nnutat li d-differenza kbira li tagħmel il-familja hija l-istabbilità u li jkunu aħjar.  Tawha dak li hu bażiku 

Bħal missierha hija dejjem kienet toħlom f’soċjeta’ aktar ġusta u kienet timmaġina x’tagħmel waqt li tkun sejra lura d-dar.  Kieku tattakkah lura tkun qed tagħmel l-istesss bħat-terrorista.  Allura kienet tistħajjel titolbu b’ħerqa kbira:

“Kollox sew, sparali, imma l-ewwel ismagħni.  .. 

Kulma rrid huwa biss li kull  tifla tmur l-iskola” (p.4)  

Waqt li llum fis-soċjeta’ tagħna qed ingawdu minn dan id-dritt ta’ kull tifla, ta’ kull mara, ma jfissirx li m’għandniex inkomplu noħolmu.  F’dinja fejn il-kapitaliżmu bħal patrijarkiżmu saru eġemoniċi, ‘jinsterqilna’ d-dritt li noħolmu f’dinja aħjar f’dinja differenti u mhux esplojtattiva. 

Lil hinn mill-fruntieri u reliġjon 

Malala trawmet f’dinja Iżlamika u taf sew il-Quran, il-ktieb Qaddis tal-Islam u tirringrazja l’Allah bosta drabi fost oħrajn anke lejn l-aħħar ta’ dan il-ktieb.  Hija Musulmana konvinta u l-konvinzjoni ġejja anke mill-ħsieb ħieles tagħha li tistaqsi u mhux tassorbi biss dak li ppruvaw ibellgħulha.  

Meta l-kittieb Salman Rushdie ħareġ il-ktieb kontroversjali The Satanic Vereses li kien parodija tal-ħajja tal-Profeta Muhammed (is-sliem għalih), missierha kien saħaq li l-Islam mhuwiex daqshekk dgħajjef li ma kienx sejjer jittollera ktieb kontrih .  “Mhux l-Iżlam tiegħi!” (p.44)

Meta qatlu lill-Prim Ministru Benazir Bhutto, kient ixxukjata mhux ftit meta l-għalliema tal-Istudji Iżlamiċi qalilha “Tgħidx kemm għamlu sewwa li qatluha.  Meta kient ħajja ma kienet tiswa għal xejn.  Ma kinitx issegwi l-Iżlam kif suppost.”  Hawnhekk naraw kif missierha ssuġġerielha “Tgħallem biss dak li jgħid Alla.  Kliemu huwa messaġġ divin, li inti ħielsa u indipendenti fil-mod kif tinterprethom” (p.130).  

Dan irridu narawh fid-dawl tal-interpretazzjonijiet ħżiena mill-Mullahs u napprezzaw is-sens kritiku kemm ta’ Malala kif ukoll ta’ missierha.  Nifhmu wkoll li sitwazzjonijiet simili eżistew fil-Kattoliċiżmu u għalhekk wieħed ifaħħar fost oħrajn diversi iniżjattiva fejn it-tagħlim tal-Bibbja sar aktar aċċessibli u magħhom naturalment l-evoluzzjoni soċjo-politika li għaddew minnha bosta pajjiżi Ewropej.  

Konklużjoni u relevanza għal pajjiżna

Il-fatt li l-istorja titlaq minn Birmingham u tmur lura bħal vjaġġ fi Swat fil-Pakistan tfakkrek li l-valuri li għandna dan il-ktieb mhumiex marbuta ma’ pajiż jew post imma huma universali.   L-istorja ovvjament għandha kuntest u rridu nifhmu kollox f’dan id-dawl, pero l-prinċipji ta’ Malala mhumiex relevanti biss f’dak il-kuntest partikolari.    Kif sostna l-Professur Carmel Borg fit-taħdita tat-tnedija “hija storja wkoll lokali” u relevanti anke għalina.  Il-ġlieda ta Malala hija għalina wkoll.  Mhux xi messaġġ imbiegħed.  

Irridu qabel xejn ngħożżu dak li ksibna fosthom il-prinċipji demokratiċi taħgna.  Irridu nibqgħu noħolmu f’soċjeta’ aktar ġusta.  Irridu nitkellmu għal dawk li m’għandhomx vuċi.  Is-skiet itarrax quddiem anke l-karba tal-Immigranti.  

Nagħlaq bil-poeżja ta’ Martin Niemőller li kien għex fil-Ġermanja Nazista (meħuda mill-ktieb p.136): 

L-ewwel għall-komunisti, 

U ma tkellimx għax ma kontx Komunist.

Imbagħad ġew għas-Soċjalisti

U ma tkellimtx għax ma kontx Soċjalist.

Imbagħad ġew għat-Trejdjunjonisti,

U ma tkellimtx għax ma kontx Trejdjunjonist.

Imbagħad ġew għal-Lhud, 

u ma tkellimx għax ma kontx Lhudi. 

Imbagħad ġew għall-Kattoliċi, 

U ma tkellimtx għax ma kontx Kattoliku. 

Imbagħad ġew għalija, 

U ma kien fadal ħadd min jitkellem għalija. 

L-Awtobijografija ta’ Mintoff: Intervista esklussiva ma’ Dr Yana Mintoff Bland

Dwar il-Perit Duminku Mintoff nibtu bosta miti.  Min idemonizzah u min idolizzah u ċertament li hekk ser jibqa’ jsir.  Pero aktar ma jgħaddi żmien aktar jinbet ukoll l-interess ġenwinli jrid ifittex aktar fil-profond dwar dan l-istatista kbir.   M’hemm ebda mod aħjar kif nistgħu nifhmu aktar il-formazzjoni tas-soċjaliżmu f’Malta, il-bidu tal-ġustizzja soċjali, u l-ġlieda li kellha tagħmel Malta fil-ħsieb tal-Perit Mintoff, milli milli nisimgħu minn fommu.   Il-bastjun esperjenza l-faqar, fl-Ingilterra esperjenza l-pajjiż kolonjali.  Imma f’Malta kien għad hemm il-ħtieġa li nibnu l-istrutturi meħtieġa.  Imbagħad hemm ir-rwol tal-Knisja wkoll f’Malta, li n-nuqqas ta qbil tiegħu ma kienx dwar aspetti ta’ fidi anke jekk imsaħħaħ bħala domma mill-Knisja, għaliex dan ma kienx ser jagħmel ħsara lis-soċjeta’.  In-nuqqas ta’ qbil beda dwar “dommi sekondarji” li jżommu l-ħaddiema milli jimxu ‘l quddiem.  

Ma nistax ngħid li m’għandix ix-xewqa li naqsam il-ħsibiiet tiegħi dwar dawk iż-żminijiet taż-żogħżija ta’ Mintoff li fihom nistgħu naraw ukoll dak li sawwar il-ħsieb fil-mixja tagħna bħala poplu aktar ‘il quddiem.   Iżda quddiem ktieb bħal dan anke jien ħsibt li aktar mill-analiżi tiegħi, jew ta’ xi ħadd ieħor immur mal-ewwel għall-fehma tal-persuna li ħadet ħsieb biex dan il-ktieb wasal għandna.  

F’isem it-Torċa tkellimt ma’ Dr Yana Mintoff Bland.  Huwa ta’ unur għalija u ħassejt li huwa d-dmir li t-Torċa li tkun min tal-ewwel li tiltaqa’ ma’ Dr Mintoff Bland u għalhekk qed naqsam magħkom din l-intervista ESKLUSSIVA.

Dr Mintoff Bland, it-tifla tal-Perit Dom Mintoff setgħt toffrili mhux biss l-esperjenza bħala editur.  Nieħu l-liberta’ li ngħid li l-valuri tal-Perit Mintoff jinħassu u stajt nistħajjel ftit li qed ingawdi ftit lil dan l-istatista kbir, u rrid ngħid li ngħożż il-mumenti li għamilt din l-intervista. 

Omar:   Dr Yana Mintoff Bland qabel xejn nirringrazzjak anke f’isem it-Torċa li aċċettajt li tagħmel din l-intervista.  F’idejna għandna ktieb mill-isbaħ, ġojjell biex ngħid hekk, anke kieku ma kienx tal-Perit Mintoff, il-papa’ tiegħek, xorta waħda jibqa’ ktieb ta’ stoffa.  Ktieb volumuż bl-esperjenza l-istorja ta’ Malta mill-perspettiva ta’ Duminku Mintoff.  Ktieb bħal dan ovvjament nifhmu li jrid ħafna xogħol:  X’kien jinvolvi l-proċess biex mil-karta wasal għal dan il-ktieb sabiħ li għandna llum?

Dr Mintoff Bland: Mela l-ewwel ħaġa li nixtieq niċċara hija li kull kelma hija ta’ missieri jiġifieri kif qiegħed miktub fil-kelmtejn ta’ qabel, kif jikteb Daniel Mainwaring, l-editur prinċipali, li aħna sibna l-kitba ta’ missieri.  Fil-fatt kien hemm elf paġna u bil-mod il-mod qrajna li l-istorja personali tiegħu nistgħu qisna niġbduhom l-istejjer li kien hemm u noħorġu l-awtobijografija personali tiegħu, dawn kienu tliet mija u tletin paġna jiġifieri minn dawk l-elf ġbidna dawn u kienet pjuttost ix-xogħol ta’ Daniel li sawwar, seta’ jara dan il-ktieb minn l-affarijiet li sibna.  Il-proċess beda għoxrin sena ilu,  għax sena wara li mietet ommi beda jikteb u jien kont naħdem barra u kien qed jibgħathomli kważi tmien paġni kull ġimgħa bil-fax u kienu diġà qishom bit-typewriter.  Imbagħad xtara miegħi l-kompjuter u wara li kiteb kollox b’idejh u għamel ħafna ħsieb u kultant riċerka ukoll kiteb b’idejh u imbagħad daħħal kollox fil-kompjuter jiġifieri aħna sibna dawk l-elf paġna fil-kompjuter.

Omar: Meta bdejt naqra dan il-ktieb mal-ewwel paġni innotajt li jsemmi l-bastjun.  Jiena minn Bormla u qisni mill-ewwel laqtitni però naraha ukoll li iktar milli bħala post qisha donnha toħroġ kważi bħala tema.  Kważi kważi metafora tal-kuraġġ illi Duminku Mintoff sab u għenu moralment u soċjalment biex jegħleb l-ostakli kollha li llum lanqas nimmaġinawhom naħseb jiġifieri li sab matul ħajtu.  Minn banda jiġifieri qisu jitkellem dwar it-trobbija tiegħu u anke dak li qisna smajna diġà jiġifieri r-rabta mal-faqar forsi li kien hawn f’Malta però fl-istess ħin anke naraw dan is-sens qisu nostalġiku kważi sentimentali lejn din it-tfulija tiegħu.  Ma nafx xtaqtx tikkummenta f’dan is-sens…?

Dr Mintoff Bland: Naqbel kompletament miegħek, missieri kien iħobb ħafna lil Bormla u speċjalment il-Bastjun fejn kif jikteb kellu l-isbaħ trobbija minkejja l-isfidi kollha li kellhom il-Bormliżi dawk iż-żminijiet kien hemm ħafna faqar imma kif qed tgħid, il-kuraġġ li kellhom imma naħseb ukoll żewġ affarijiet oħra.  Is-solidarjetà, is-solidarjetà kienet ħafna parti minn ħajjithom, naħseb missieri dejjem ħass is-solidarjetà ma’ nies li kellhom ħafna sfidi, seta’ jidħol fiż-żarbun ta’ xi ħadd ieħor mill-ewwel u jara kif jista’ forsi joħroġ minn xi problema.  Ħaġa oħra li joħroġ mil-ktieb li jien ma kontx naf ħafna dwarha qabel hija qisa anke mal-ħbieb li kellu, hu jikteb kemm-il darba dwarha, li kienu jaħsbu qabel biex joħolqu xi strateġija u naħseb żamm miegħu dak li biex tegħleb ċerti, jew biex tasal x’imkien kellek taħsibha qabel u tagħmel pjan mal-ħbieb u hemm diversi eżempju li nista ngħidlek.  Per eżempju kif tista’ tevitah dan il-kelb li kien vera aħrax u tal-biża’, x’għandek tagħmel jew kif tista’ forsi tieħu xi ftit pastizzi mingħand dak tal-pastizzi u l-istrateġija u s-solidarjetà huma mportanti ukoll mal-kuraġġ.  Kif kien dejjem jgħidli l-Bormliżi li għandhom hi l-onestà u naħseb dejjem kellu dak il-prinċipju li trid tkun onest fil-ħajja.

Omar: Naħseb mal-kuraġġ stampa oħra li għandhom in-nies tal-perit Mintoff biex ngħid hekk hija li kien oratur mill-aqwa, persuna li kien jikkomunika kelli x-xorti kont għadni żgħir jien u ġieli smajtu jitkellem ukoll, iħaddem idjoma tajba bil-Malti u l-messaġġ tiegħu kien jasal għand kulħadd jiġifieri l-messaġġ anke jekk ikun xi ħaġa biex ngħid hekk forsi lin-nies ftit li xejn kienu jifhmu fuqha kien iwassalha b’mod li kulħadd kien jifhem.  Hawn hekk għandna ktieb bl-Ingliż artikulat ħafna, mirqum, jien kelli x-xorti ukoll li qrajt l-artikli tiegħu f’The Knights forsi jistgħu biex ngħid hekk wieħed jista’ jieħu togħma anke tal-espressjoni anke miktuba u l-akbar kompetenza għallinqas f’dan il-ktieb hija fl-argument, il-konsistenza anke il-kontinwità, irnexxielu jgħaqqad ħaġa mal-oħra, jibni esperjenza personali forsi biex isaħħaħ l-argument tiegħu.  Ma nafx forsi x’tikkummenta dwar il-kitba fiha nnifisha anke f’dan il-ktieb jew anke b’mod ġenerali?

Dr Mintoff Bland: Missieri kellu żewġ affarijiet kif kien jaħseb, kif kien jitkellem qisu kellu dak il-leħen u xi ħaġa pjuttost minn Alla ngħidha għax kellhu ħaġa li kien jiġbed lin-nies u jżommhom jisimgħuh imma kif jikteb imbagħad jikteb mod ieħor imma qisu jibda mill-istess post u jasal fejn irid b’ħafna eżempju, storja, kultant qisek inti qiegħed fil-vjaġġ miegħu jiġifieri qisu jgħaqqad l-affarijiet li nies oħra forsi ma jafux jgħaqqadhom l-argument u naħseb dak ukoll joħroġ mil-ktieb.  Il-kitba iva, għandu pinna tal-għaġeb u naħseb dik hija sorpriża għal ħafna nies għax il-mod kif jiċċara jew jgħati eżempji, anke kif ipinġi nies li kienu ta’ madwaru u kif għandu ukoll, mhijiex biss qisha antropoloġija, hija pjuttost qed juri kif m’aħniex waħedna u xejn ma wasal imkien waħdu.  Naħseb dik hija xi ħaġa li tara sewwa fil-ktieb, kull fejn ikun jgħid ta’ madwaru l-ewwel umbagħad jgħid fejn wasal b’saħħithom.

Omar: Xi ħaġa oħra li qisni nnuttajt meta anke bdejt nara dan il-ktieb hija li waqt li hemm ħafna dettalji u jagħti ħafna dettalji anke dwar post li biex ngħid hekk kważi tista’ tpenġih il-post li jagħti anke kieku ma fihx ir-ritratti mid-deskrizzjonijiet wieħed biżżejjed biex jieħu stampa.  Però ma nsibux ftaħir fuq dak li għamel jiġifieri anke fuq dak li huwa t-tfulija tiegħu m’hemmx ftaħir f’dan is-sens, jiena jidhirli li wasal anke ż-żmien forsi nitkellmu, illum isemmuha ħafna, dwar l-umiltà tal-politiku jiġifieri forsi dak iż-żmien forsi ma nafx konniex tant nitkellmu daqs tant dwarha, forsi kien iktar kruċjali li kien jgħolli r-reputazzjoni ta’ Malta u ta’ pajjiżna biex saret kif saret u grati għalih però forsi wasal, anke biex nibqa’ fuq dan il-ktieb, toħroġ qisha ħafna l-umiltà tiegħu jiġifieri m’hemm l-ebda mod ċerta ftit, tinħass l-umiltà kważi kważi. 

Dr Mintoff Bland: Naqbel miegħek u naħseb li qed jgħid hawn li meta kien jgħaddi mit-trobbija u miż-żogħżija kien jgħaddi minn ħafna kriżi eżistenzjali u m’huwiex jistħi biex jgħidha ċara.  Per eżempju meta ġie l-kuġin mill-Alġerija u kellu l-ħila, kien jixtieq imur hemm u jaħdem l-Alġerija kellu dik il-kriżi li kellu l-ġibda joħroġ mil-gżira żgħira fejn sab ruħu u tkellem ma missieru u gwidah.  Imma ħafna paġni fil-ktieb qegħdin fuq dik il-kriżi eżistenzjali li naħseb, ħafna żgħażagħ u anke kbar, iħossuhom u nteressanti ukoll biex tara kif għadda minnhom.  Naħseb l-ikbar kienet meta kien jixtieq jerġa’ jiġi Malta fit-tieni gwerra u ma setax u kif sab kull mezz biex jerġa’ jiġi u kif kellu bżonn jistenna dawk it-tlett snin qabel ma ġie u naħseb kien kollox qisek tista’ tara l-lezzjonijiet li kif ħareġ minn dawk il-kriżi.  Naħseb tgħallem ħafna lezzjonijiet u li kienu mportanti għal ħajtu, fil-ħajja politika wara, li kellu bżonn jistenna dawk is-sittinijiet, kienu twal ħafna, li wara li għen li niksbu L-Indipendenza fl-erbgħa u sittin xorta kien barra bħala kap tal-Oppożizzjoni tista’ tgħid tnax-il sena jew iktar, tlettax-il sena, dawk kienu snin twal kien jixtieq ħafna li jgħin lil Malta timxi ‘l quddiem jiġifieri naħseb għandek raġun, qisa hemm ħafna onestà fil-ktieb li s-sorpriża għalih kienet li jiftaħ qalbu kompletament anke li jitkellem dwar l-imħabba, onestament hekk, ċar u tond xi ħaġa ħelwa ħafna li ma kontx naf dwaru.

Omar: Xi ħaġa issa dwar nimmaġina x-xogħol ta’ min ħa ħsieb l-editjar ta’ dan il-ktieb li huwa wieħed ukoll eċċellenti.  Fil-ktieb insibu numru sabiħ ta’ ritratti li xtaqt nikkummenta aktar dwarhom fil-fatt għax huma parti integrali mill-ktieb.   Ritratti storiċi, fosthom tal-fortifikazzjonijiet, Malta fl-imgħoddi.   Xtaqtek tgħidilna dwar dawn.  

Dr Mintoff Bland: Kien hemm it-tim, aħna ddeċidejna li ħa nippublikawh aħna jiġifieri kienet xogħol ta’ dedikazzjoni, l-imħabba u r-rispett lejh u kien hemm ħafna iktar xogħol u kien hemm affarijiet li vera ma konniex nafu fil-bidu kif ħa nagħmluhom imma ibni huwa storiku u kellu ħafna determinazzjoni u hu għamel internship, kien intern mal-arkivji nazzjonali ta’ Malta u għamel ħbieb ma’ Nardu Callus u Nardu Callus għena ħafna bid-dokumenti storiċi u ritratti u ċerti fatti.  Jiġifieri hu daħal fit-tim umbagħad l-aħħar sentejn u bdejna inżejnu l-ktieb, mhux eżatt inżejnu, nagħtu iktar dettalji bil-mezz ta’ dokumenti u ta’ ritratti jiġifieri nista ngħid li dawk it-tnejn mirakli għamlu Nardu Callus u Daniel Mainwaring u hekk wasalna fl-aħħar.

Omar: U għandna prodott kif jixraq ukoll jiġifieri kif jixraq għalih.

Dr Mintoff Bland: Nista ngħid ukoll biss li ddeċidejna li jkun aħjar għal ħafna Maltin li jkun miktub ukoll bil-Malti u Joe J. Borg għamel ħiltu, għamel xogħol tajjeb ħafna.  Prof Oliver Friġġieri wkoll kiteb id-daħla vera sabiħa ukoll bi sfond tiegħu imma jiena nemmen li huwa mportanti li ħriġna bit-tnejn f’daqqa, il-Malti u l-Ingliż biex kulħadd jista’ jaqrah.

Omar: Kulħadd għandu aċċess għalih.

Dr Mintoff Bland: Eżatt.

Omar: L-aħħar mistoqsija forsi ftit iebsa però ma tantx nista noħroġ minnha biex ngħid hekk, il-ktieb kont qed nifhem li beda jinkiteb tlett snin wara li tilfet il-battalja kontra l-kanċer Moira, il-mama tiegħek però qed tgħidilna aktar qabel li sena wara fil-fatt.  Persuna maħbuba, qalbha tad-deheb, siekta però fl-istess ħin preżenti ħafna fil-ħajja tal-perit Mintoff jiġifieri u anke f’dan il-ktieb stess tidher evidenti ħafna jiġifieri tinħass ħafna kif għedt anke inti tajjeb, hemm ċerti sentimentaliżmu anke fuq ir-romantiċiżmu ukoll.  Xtaqt tgħidilna xi ħaġa ftit dwar il-mama tiegħek anke fl-isfond ta’ dan il-ktieb jew forsi hemm aktar dettalji, kif tixtieq.

Dr Mintoff Bland: Ommi naħseb kienet l-isbaħ omm li stajna jkollna jien u oħti minkejja l-isfidi li kellhom ommi u missieri t-tnejn kienu jaħdmu ħafna flimkien għal politika.  Ommi kienet attiva, kienet temmen ukoll fis-soċjaliżmu u kienet tħobbu immens lil missieri, naħseb ħass il-vojt tagħha ħafna u għalekk ħass li kellu bżonn jgħati l-ħin tiegħu għal kitba wara li tilifha.  Jiena kważi kuljum niltaqa’ ma nies li jgħidu xi ħaġa sabiħa dwar ommi, jgħidu “Eh jiena rajtha taħsel il-platti fid-dar tal-anzjani” u hekk kienet tagħmel ħafna affarijiet bil-kwiet u kif qed ngħid kienet attiva ħafna, naħseb missieri ukoll kien jemmen f’attiviżmu iktar mil-kitba u t-teorija.  Kien dejjem jgħidli l-azzjoni hija l-iktar importanti minn kollox imma naħseb umbagħad sab ruħu waħdu u kien irid jiftaħ qalbu għan-nies, għal kulħadd li seta forsi jieħu xi ħaġa mil-kitba tiegħu u aħna nixtiequ ħafna kulħadd ikollu aċċess għal ktieb.

Omar: Grazzi għalhekk issa għandna f’idejna dan il-ktieb, nirringrazzjak li qsamt magħna dan il-ħin prezzjuż tiegħek.


Nitkellmu mal-Perit Lawrence Gatt

Lawrence Gatt twieled fl-1941 fir-Rabat.  Huwa perit u serva bħala membru parlamentari mill-1971 u baqa’ jiġi elett fl-1976, 1981, u 1987.  Kien il-kelliem tal-Oppożizzjoni għall-biedja u s-sajd bejn l-1976 u l-1987 sakemm fl-1987 inħatar bħala Ministru għall-iippjanar talIżvilupp u aktar tard Ministru għall-Ikel Agrikoltura u Sajd.  Wara l-ħidma politika tiegħu iddedika ħin għall-kitba li tant iħobb u ddiskutejna f’din it-taħdita.  
  • Lawrence, kieku jkolli nagħżel tema komuni fit-tliet rumanzi tiegħek, “Il-Ġurament tal-Ħatra”, “id-Dnub li ma jorqodx” u anke “Rabtiet” naħseb li tkun il-bidla bla mistennija fil-ħajja tagħna.  Filli bħal donnu kollox ikun miexi ħarir imbagħad f’daqqa waħda bħal jitqawwa l-mewġ f’baħar li jkun żejt.  Kemm hu minnu dan? 

T.         Il-ħajja hija sabiħa. Imma kulħadd matul ħajtu, u mhux darba jew tnejn, jiltaqa’ ma’ xi  għawġ, u forsi anke meta l-anqas li kien jistennieh. Għawġ jew mart  jista’ jibdillek ħajtek ta’ taħt fuq. Hemm għawġ li jiġi u jitlaq malajr, hemm ieħor li jdum miegħek għal żmien twil u imbagħad hemm dak li jibqa’ miegħek għal dejjem. Billi kull bniedem jifforma parti minn familja l-għawġ li jiġi fuq il-bniedem jolqot lill-familja kollha. Kull familja għandha l-istorja tagħha u l-uġiegħ tagħha. Kull rumanz, novella jew storja li ktibt s’issa kienu kollha dwar familja. Stajt semmejt ir-rumanzi tiegħi, “Storja ta’ familja.” Għalhekk inqis il-kitba tiegħi bħala kitba soċjali.

            Kull storja, niddeskrivi il-persuni li jifformaw il-familja, dawk kollha li xi darba jew oħra iltaqgħu mal-membri ta’dik il-familja, u dak kollu li jaffettwa ħajjet il-membri tagħha, it-tajjeb u l-ħażin is-sabiħ u l-ikrah. Kif tiżvoġi l-istorja tara kif il-familja s-solvi l-problemi li jinqalgħulha jekk ikun hemm soluzzjoni għalihom. Imma dejjem jintemmu fuq nota tajba.

            Ħafna mill-episodji tal-kitba tiegħu huma meħudin mill-verita`, jew li għaddejt minnhom jien jew li għaddew minnhom nies li nafhom. Naturalment biddilt l-ismijiet biex ħadd ma jinduna min kien li għadda minn dak l-episodju.

  • Bil-Malti ngħidu, l-bniedem jipproponi u Alla jiddisponi.  Pero fil-każ tiegħek jista’ jkun hemm xi intriċċi jew xi ċirkostanzi anke tal-passat li jibdlu l-pjanijiet tagħna.  X’taħseb dwar dan? 

T.         Każ tipiku ta’ ċirkostanzi tal-passat li biddlu l-pjanijiet tiegħi kien meta ġejt biex nidħol l-Universita`. Jien kelli l-ħsieb li nistudja għal perit. Missieri kien qalli li billi fejn konna noqogħdu, Burmarrad, u l-irħula ta’ madwarna ma kienx hawn nutar, ħajjarni biex nistudja għal nutar. Jien ħadt il-parir tiegħu u billi ma kellix Latin qaluli li f’sajf nistudja il-Latin biss kont ngħaddi mill-eżami. Għamilt appuntament mal-poeta Dun Frans Camilleri, li llum m’għadux magħna, biex jagħtini  l-privat tal-Latin. Ma nafx għaliex l-ewwel darba ma ltqajniex. Għamilna appuntament ieħor u erġajna ma ltqajniex. Allura ddeċidejt li nkompli għal perit

  • Ir-rumanzi tiegħek, jekk forsi nieħdu bħala eżempju “Rabtiet huwa dwar sitwazzjoni li qed ngħixu ta’ kuljum.  Il-qarrej jista’ jirrelata ħafna magħhom.  Niltaqgħu ma’ ġuvni gustuż, tifel gay u tifla.  Jonathan plejer tal-futbol tajjeb ħafna. It-tfajliet imsaħħra warajh. Paula tibda l-kors tal-mediċina.  Kemm tarha importanti li titkellem fuq sitwazzjonijiet normali u li l-karattri li toħloq ikunu qrib ħafna tal-qarrej?  

T.         Jiena ma nħobbx nikteb stejjer Gotiċi jew tal-fantaxjenza. Hawn minn jikteb f’dan l-istil u hawn ħafna li dan l-istil jogħġobhom. Jien nipprova  nikteb stejjer li jolqtu ħajja ta’ familja llum. Hekk li min jaqrha jista’ jgħid li dak il-karattru seta’ kien missieru, jew parti mill-famija tiegħu jew ta’ nies li jaf. Għalkemm l-istejjer huma kollha mistħajla, faċilment tista’ timmaġinahom li huma vera, għax żgur li tkun taf karattri li jixbħu sew lil tal-istorja, jew episodji li jkun għadda minnhom hu stess jew li jkun jaf lil min għadda minnhom.

  • Kif iġib l-istess isem tar-rumanz, insibu bosta rabiet.  Il-missier Wilfred iħalli lit-tfal waħidhomu jmur Brussels f’kuntratt t’a 5 snin.  Naraw kif l-omm timrad u tinbet rabta bejn Donald u ommu.  Fl-istess ħin aktar tard naraw rabta bejn il-missier mas-segretarja.  

T.         Dan ir-rumanz jirrakkonta l-ħajja ta’ familja li tikkonsisti fil-ġenituri, Wilfred u Sarah u t-tliet uliedhom, Jonathan, Paola u Donald. Wilfred jibda ħames snin xogħol fil-kwartieri ġenerali tal-Ewropa Magħquda. It-tfal jibqgħu m’ommhom.

            Insegwu r-rabtiet li jeżistu bejn il-ġenitur u wliedhom. Kif tispiċċa r-rabta bejn l-omm u Donald meta tkun taf li huwa gay. Kif tinbidel f’ċirkostanzi oħra. Ir-rabtiet bejn Jonathan u Patricia, supporter ta’ tim Ingliż li jiġi jilgħab mat-tim ta’ Jonathan. Ir-rabta bejn Johnathan u Rebecca,l-ħabiba ta’ oħtha.   Lil min jiżżewweġ Jonathan?        Rabtiet bejn Paula u Dr. Debono, il-lekċerer tagħha fl-Universita`.  Rabtiet bejn Wilfred u s-Segretarja tieghu fi Brussell.  Kif jinħallu r-rabtiet bejn Wilfred u uliedu meta jirċievu l-ittra tiegħu?  X’seħħ fil-Kappella tal-Isperanza fil-Mosta?

  • “Il-Ġurament tal-Ħatra” jagħtina tema oħra simili għalkemm differenti fejn, għallinqas kif narha jien, wieħed jidħol f’sitwazzjoni li forsi ma tkunx tixtieq tidħol fiha.  Hawn niltaqgħu ma’ Ġiovanni miżżewweġ b’żewġt itfal, u issa l-karriera tiegħu ta’ avukat wasslitu biex inħatar maġistrat.  Iżda hawn beda l-inkwiet hekk kif ħabib ta’ bintu Francesca tinqabad bid-droga u Giovanni jkollu pressjoni biex iżomm kollox mistur.  Tarah każ li kultant ikollna sitwazzjonijiet li jkollna nagħmlu dak li ma nixtiequx?  Xi wħud eżempju jgħidulek kif ix-xogħol ibiddel il-bniedem u anke d-deċiżjonijiet li nieħdu …. 

T.         F’dan ir-rumanz naraw il-konflitt li jkollha maġistrat bejn il-Ġurament tal-Ħatra u l-familja tiegħu meta  Michele, l-maħbub ta’ bintu Franċesca, jinqabad bi droga fil-but tal ġlekk f’disco. Il- każ jiġi assenjat lil missierha. Francesca thedded lil missierha biex ma jgħidx min kien u jilliberah. Jekk jikkundannah, taħrab mid-dar.

            Ġovann jirċievi ittra mill-passat li biddlitlu ħajtu u iktar u iktar meta jiltaqa’ mat-tfajla ta’ ibnu Matthew.

            Fost intriċċi bejn Malta, Ruma u l-Polonja l-inkwiet li kien qed itaqqal lill-Maġistrat isibu dimensjoni ġdida.  Xi jkun il-futur tal-Maġistrat?

  • Id-dnub ma jorqodx ilaqqgħana man-negozjant Louis Micallef u l-familja tiegħu.  Micallef jispiċċa l-ITU f’koma wara inċident tat-traffiku. U l-familja tiegħu — martu u l-erba’ wliedhom — issib ruħha f’xibka ta’ diffikultajiet.  F’dan ir-rumanz naraw kif l-imgħoddi ma jħalliniex ukoll.  X’rabta tara, (u forsi din inżiduha mar-rabtiet) bejn l-imgħoddi u dak li jkun mingħalina ser niddeċiedu fil-preżent? 

T          Il-ħsieb wara dan ir-rumanz kien dan. X’jiġri jekk il-kap ta’ familja jkun jaf x’inhu għaddej minn martu u minn uliedu?  Bdejt billi l-Kap, Louis Micallef jkollu inċident tat-traffiku u jispiċċa f’koma l-isptar. Martu u wliedu jżuruh l-isptar bniedem ħaj biss bil-makni.

Matthew, il-kbir jieħu ħsieb in-negozju ta’ missieru. Kif imexxih?    Luke jinnamraw ma’ tfajla ta’ kulur iswed, kontra x-xewqa ta’   missieru.  Martu tiltaqa’ mal-ewwel maħbub li kellha- tinxtel il-fjamma tal-imħabba.  Il-ġrajjiet tal-istorja li jibdew minn Malta, jeħduna Għawdex, l-Italja, Dubrovnik u Medjgorje, Cape Town u l-Awstralja. Ilkoll marru jaraw lil Louis, Martu bil-maħbub tagħha, Luke bl-għarusa s-Sewda u Matthew jitkellem fuq in-negozju ta’ missieru għax għalihom missierhom kien diġà` mejjet.  Louis jiġi f’sensih? Ikun jaf x’għadda mill-familja tiegħu. Kif tispiċċa l-famija Micallef?

  • F’dawn ir-rumanz jissemmew diversi pajjiżi.  Fil-“Ġurament tal-Ħatra” nsibu bosta intriċċi bejn Malta, Ruma u l-Polonja.  “Fid-Dnub ma joroqdx” joħodna sa Dubrovnik u Medjugorje, Dubaj, Cape Town fl-Afrika t’Isfel u l-Awstralja.  L-interpretazzjoni tiegħi hija li b’dawn il-pajjiżi tipprova toħloq universalita’ u tifsira li l-intriċċi u l-ħażen mhux riservati f’xi pajjiż jew ieħor anzi jiġu transportati.  

T          L-interpretazzjoni tiegħek hija korretta. Il-ħsieb tiegħu barra dan huwa wkoll biex l-istejjer tagħtihom dimensjoni internazzjonali. L-ewwel nett dawn il-pajjiżi li nsemmi jkunu kważi kollha li żort jien. It-tieni naf li kważi l-Maltin kollha jħobbu s-safar u kull meta ssemmi pajjiż min ikun qed jaqra jew iġġeddidlu l-memorja ta’ dak li jkun ġa żar jew tħajru jżuru jekk ma jkunx diġà` żaru. Huma rari l-każi fejn il-qarrej ikollu togħma ħażina ta’ pajjiż barrani. 

            Fil-passat ir-rumanzi Maltin kienu ġeneralment jirrakkontaw storja li tibda u tintemm f’Malta. Mhix xi ħaġa ħażina imma llum id-dinja saret żgħira u l-iżgħar ħaġa li ġrajja tibda Malta u ddur dawra ma’ pajjiżi Ewropej u anke iżjed ’il bogħod.

  • “Stejjer mill-għorfa” (1996),  bħal “Il-Qlugħ Aħmar u 31 Novella oħra” idewquk togħma differenti imma b’xi mod kollha tgħid li huma tal-istess kok.   Il-ktieb huwa mimli emozzjonijiet u waqtiet xi tbissima.  L-istejjer kollha għandhom karattru tipikament Malti.  

“Stejjer mill-Għorfa” u “Il-Qlugħ Aħmar u 31 Novella oħra”, huma stejjer li bdejt niktibhom meta kien għadni nibda l-Universita`. Ili nikteb minn dak iż-żmien imma qatt ma ħlomt li għad nippubblika xi ħaġa. Kont nikteb storja, jew novella anke xi poeżija u nwaddabha f’kexxun. Kont nikteb biss għal gost. Darba niftakar li Il-Professur Ġuże` Aquilin kien jipproduċi programm letterarju fuq ir-Rediffusion. Kont bgħattlu in-novella “Il-Qlugh Aħmar” u aċċċetaha, Kont qrajtha jien stess fuq ir-Rediffusion. Ftit wara nirċievi lira mill-kumpanija tar-Rediffusion. Kienet l-ewwel lira li qlajt f’ħajti.

            L-istejjer isiru kollha Malta u fuq karattri Maltin. Dak iż-żmien is-safar ma kienx għal-popolin. Jien kont noqgħod Burmarrad u lanqas noħolmu biss ma kont dwar safar.

            Il-karattri kienu purament Maltin u l-maġġoranza kienu fuq irħulha u nies tar-raħal. L-istejjer kienu stejjer li seta’  laqtu lil kulħadd, Kont inħobb nikteb stejjer unoristiċi. Fil-fatt, “stejjer mill-Għorfa” huma kollha stejjer umoristiċi li jirrakkontaw x’kien jiġri bejn Fra u Sagristan.

  •  L-imħabba hija l-qofol ta’ ħafna minn dawn l-istejjer.  Fl-istorja “Id-dota ta’ Marjetta” (p.24) naraw li minkejja li Marjeta kienet tgħin lil nannitha u kien maħsub li ser tieħu dota sew, hi fl-aħħar mill-aħħar għażlet li tħalli dawn il-flus lil missierha.  U dan minkejja suspett li l-maħbub kien riedha minħabba dawn il-flus.   Kemm tapprezzha dak li hu ġenwin?  Kemm taqbel li r-regħba hija l-kawża ta’ ħafna inkwiet ieħor? 

    L-imħabba hija l-qofol ta’ kważi l-kitba kollha tiegħi. Għax billi jien nikteb stejjer soċjali, stejjer ta’ familji, ma jistax ikun li ma tidħolx l-imħabba. Hemm l-imħabba vera u sinċiera u hemm ukoll l-imħabba traduta. L-istorja li semmejt hija mħabba sinċiera minn naħa waħda biss għax minn naħa tal-għarus l-imħabba kienet iżjed għal flus milli mħabba vera. Fejn m’hemmx il-ġenwinita` hemm il-gideb, hemm il-wiċċ b’ieħor u qatt ma jista’ jkun hemm kuntentizza dejjiema.

                Ir-regħba hija waħda mill-akbar difetti li jista’ jkollu l-bniedem. Huwa fatt li r-regħba hija kawża ta’ ħafna nkwiet ieħor. Fost dawn hemm dik r-rgħib qatt ma jkun kuntent b’li jkollu, dejjem irid iżjed, jitlef il-ħbieb, jekk ikollu. Jista’ jasal biex jieħu dak li m’għandux dritt għalih, eċċ.

    • Ġaladarba qed insemmu l-imħabba, rridu ngħidu li hija tema ċentrali ħafna fir-rumanzi tiegħek imma personalment narha toħroġ ħafna qawwija f’ Marlene – Meta l-qalb tħobb” li ħriġt fis-sena 2000.  Kemm hija importanti t-tema tal-imħabba fir-rumanzi tiegħek? 

    Ir-Rumanz “Marlene- meta l-qalb tħobb” inqisu bħala awtobiografija tiegħi, fis-sens li hi storja ta’ żewġ żgħażagħ li għexu fis-snin li għext jien, jiġifieri wara t-Tieni Gwerra Dinjija sakemm bdejt il-ħajja tax-xogħol. L-iskop li ktibtu kien li nuri liż-żgħżagħ tal-lum kif għexna bil-ħafna nuqqasijiet li kellna, speċjalment dawk li għexu fil-kampanja. Iż-żgħożigħa hija żmien ta’ mħabba, ansjeta`, u kurżita`, speċjalment fejn tidħol l-imħabba u s-sess. Barra l-mod ta’ ħajja li għexna l-istorja tal-imħabb bejn il-karattri prinċipali, Pawlu u Marlene, hija bejn wieħed u ieħor l-istess jew simili tagħhom. Meta kelli ntervista fuq l-R.T.K. dwar dan ir-rumanz l-ewwel domanda li staqsieni l-ġurnalist kienet “Pawlu tista’ kont int?” Weġibtu li iva. Ġie li erġajt qrajtu biex inġedded il-memorji ta’ tfuliti u żgħożiti.

    • Perit, semmejna ħafna dwar ir-rumanzi tiegħek imma ma nistgħux ma nsemmux il-poeżiji tiegħek.  Tajjeb li ngħidu li inti wkoll ħriġt ġabra ta’ poeżiji “Fejn tħabbat il-qalb” fl-1998, u membru tal-Għaqda Poeti Maltin fost oħrajn.   Xi tfisser għalik il-poeżija? 

    Il-poeżija hija l-espressjoni tal-emozzjonijiet tal-poeta. Fiha jesprimi l-ferħ, niket u serħan tal-moħħ. Poeżija ma tiktibiex jekk ma tħossiex. Ħafna poeżiji jinkitbu fl-ewwel persuna.

    Darba mpressjonajt ruħi meta koppja li ilna noħoġu magħhom iżjed minn ħamsa u għoxrin sena,meta tajthom il-ktieb tal-poeżi li ħriġt, il-mara, wara li qratu qaltli “Issa naf min hu Lawrence Gatt.” 

                Naħseb li l-poeta s-Sur Guże` Chetcuti, li llum m’għadux magħna, laqat il-musmar fuq rasu meta kiteb “Il-poeżija tinsab fis-saltna tal-ħolm b’dehriet ta’ ġmiel, ħajr u mħabba u b’ansjeta` u wġiegħ il-qalb”.

    • Semmejna ħafna intriċċi, tensjoni u inkwiet imma mhux l-ewwel darba li inti ġġib ukoll tbissima fil-qarreja speċjalment f’xi wħud min-novelli fejn tirrakonta sitwazzjoni normalissima mill-ħajja ta’ kuljum imma tista’ tkun jew imbarazanti jew sempliċiment sitwazzjoni ħelwa.  Importanti li nibqgħu nitbissmu. 

    Għalkemm ir-rumanzi tiegħi huma drammatiċi, episodji joħolqu tbissima. Pero` bħal ma semmejt int, ktibt novelli umoristiċi li joħolqu tbissima. Barra dawn ippubblikajt ktieb ta’ stejjer umoristiċi. Dan huwa “Stejjer mill-Għorfa”. Dan jikkonsisti f’numru ta’ stejjer dwar is-sitwazzjonijiet bejn Fra u Sagristan. Il-Fra jipprova jagħmel minn kollox biex jgħaddi lis-Sagristan biż-żmien imma ġie li daru fuqu. Dan kien l-ewwel ktieb li ppublikajt fl-1996. Kien intogħġob ħafna. Din is-sena ser nippubblika it-tieni ktieb b’dawn iż-żewġ karattri. Allaħares ma nitbissmux kultant.

    • Lawrence Gatt, wasalna fl-aħħar ta’ din l-intervista.  Imma ma nistax ma nsaqsikx xi proġetti għandek għall-futur. 

    L-ambizzjoni tiegħi hija li noħroġ ktieb fis-sena. F’dawn l-aħħar ħames snin, sal-2017 ippubblikajt  erbgħa kotba. Din is-sena ser nippubblika “Stejjer mill-Għorfa 2”. U għas-sena d-dieħla qed nikteb rumanz ieħor. S’issa wasalt f’nofsu. Nispera li nlaħħaq nippublikah is-sena d-dieħla.

Tilqima bi tbissima

F’kull post tax-xogħol ikun hemm numru ta’ stejjer ispirati mill-ħidma partikolari li donnhom jaqtgħu mir-rutina u jagħmlu tajjeb għal dawk il-mumenti ta’ għejja u tensjoni.    Huwa ħasra li ħafna drabi jibqgħu magħluqin fiċ-ċrieki tal-post tax-xogħol partikolari u ma joħorġux ‘il barra.  Mhux faċli biex dawn l-esperjenzi taqsamhom ma’ persuni oħrajn.  Mhux biss ikun jeħtieġ li tiġbor numru kbir ta’ esperjenzi imma jkun hemm tagħrif li jkun mifhum sew mill-ħaddiema partikolari imma mhux daqstant min-nies oħrajn.  Il-ħila ta’ William Grech hija li jirnexxielu jiġbor numru mdaqqas ta’ esperjenzi u jwassalhom lilna li ma naħdmux fil-qasam tas-saħħa, b’mod li nifhmu  u nidħqu.   Fil-fatt waqt li kont qed naqra dan il-ktieb fakkruni f’esperjenzi oħrajn mill-qasam tax-xogħol tiegħi u ċert li hekk ser jiġri lill-qarrejja waqt li qed jiggustaw dan l-aneddoti ħelwin li jġibulna tbissima.  

Punt ieħor pożittiv ta’ dan il-ktieb huwa propju t-tbissima.  Dan huwa ktieb ambjent fil-qasam tas-saħħa.  M’inix tabib u lanqas infermier imma kif jgħidu t-tbissima hija l-aqwa fejqan.   U sabiħ li Grech li jaħdem fil-qasam tas-saħħa, mhux qed ikun hemm biss meta l-aktar sfortunatament neħtiġuh, meta nimirdu, imma qed joffrielna wkoll it-tbissima – it-tbissima għall-ħajja aħjar.  Bit-tbissima ma nfiqux meta nkunu morda (għallinqas hekk naħseb jien) imma huwa dejjem tajjeb u sabiħ li fis-saħħa u fil-mard nibqgħu pożittivi.  

William Grech jikteb b’mod sempliċi ħafna bla ma jonqos mill-ispjegazzjonijiet u termini tekniċi.   Dan huwa importanti għaliex aħna nidħqu b’esperjenzi li mhux mistennija.  Vantaġġ għal Grech f’dan is-sens huwa li fil-qasam mediku wieħed jistenna l-biża’, t-tensjoni;  u hawn nirringrazja lil dawk kollha li jaħdmu f’dan il-qasam tas-saħħa, qasam hekk delikat, talli jkunu għalina f’dawk l-aktar mumenti kruċjali u meta l-aktar li neħtiġuhom.   Anke f’dawn l-istejjer, minkejja l-umoriżmu meħtieġ u importanti f’post tax-xogħol, nammiraw id-dedikazzjoni kbira ta’ dawk li jaħdmu f’dan il-qasam u napprezzaw ftit dak li jinvolvi dan ix-xogħol.  

Kif għidt, taħdem fejn taħdem faċilment tirrelata ma’ dawn l-aneddoti.  Min jaf fil-lukanda kemm -il darba bgħattna lil xi ħadd li jkun għadu ġdid jistaqsi għall-famuż ikel partikolari li ma jeżistix.  Mid-dehra l-istess ċajta tingħad fil-qasam tan-nersing, imma din id-darba għall-fallopian tubes.   Sakemm fl-aħħar xi ħadd tħassru u qallu biex jibgħathom jixxejru għax dawk il-fallopian tubes ma jeżistux (p.16).  Esperjenza differenti imma li wkoll titratta oġġett huwa li jingħata fowm tal-leħja flok fowm biex inaddaf il-forn (p.29).  U wieħed jista’ jimmaġina l-konsegwenzi wara!

U xi ngħidu għal meta persuna ntalab iġorr il-floppy disks u mar bl-istretcher għax ma fehemx x’kienu l-floppy disks!  (p.17).   It-teknoloġija mhux l-ewwel darba li kienet ta’ diffikulta’ f’xi ċirkostani partikolari bħal meta jieqaf il-monitor u jaħsbu li qalb il-pazjent tkun waqfet (p.162).   Kif wieħed jistanna mhux l-infirmiera biss ma jkunux jafu xi affarijiet imma anke l-pazjenti.  U min jaf daqs dawn nies li jiltaqgħu magħhom!   Biżżejjed insemmu dak il-pazjent li t-tabib tah żewġ suppożitorji u skont hu għamel eżatt kif qallu t-tabib u poġġihom fil-qalziet ta’ taħt … imma mingħajr ma deffishom ‘il ġewwa (p.192).  

Għandna mbagħad esperjenzi ta’ meta ma tkunx taf xi persuna bħal meta ners li jkun għadu jibda c-CCU u l-ordni kienet li ma jdaħħalx nies wara l-4.30.  Kien dak il-ħin iżda li ċċempel il-bieb ta’ barra u l-persuna tintroduċi lilha nfisha biss bħala “Moran”, iżda n-ners il-ġdid ikun pront jgħidlu li l-ħin tal-parlatorju kien spiċċa.  Naturalment ma jkunx intebah li kien il-Ministru Ċensu Moran.  

Ix-xogħol tal-infermiera sfortunatemtn imiss mat-tmiem il-vjaġġ tagħna f’din il-ħajja.  Napprezzaw li dan huwa wkoll xogħol li dawn in-nies professjonali jagħmlu biex aħjna jkollna tmiem dinjituż.  Naturalment hawn għandna xi numru ta’ ħasdiet u qtajja’ li jġibulna tbissima bħal meta l-infermier mar jiddritta l-pazjent mejjet  għal xi raġuni qisu rah jistira u jiċċaqlaq.  Ma jafx hux bil-fann jew l-għadam straħ iżda ħarab “gas down ‘il barra” (p.159). 

Dan huwa ktieb li ser ifakkarna fi praspar oħrajn minn tagħna fil-qasam tax-xogħol tagħna.  Miktub mexxej ħafna bla ma jonqos mill-aspetti tekniċi li jwasslu storja realistika sabiex mis-serjeta’ aktar toħroġ it-tbissima. Fuq kollox it-tbissima hija l-aqwa mediċina!  

Paġna Letterarja, It-Torċa, 22 ta’ Lulju 2018

Bizarre Malta

Awturi: Fiona Vella; Oliver Gatt

Pubblikazzjoni:  BDL

Min jgħid li wieħed għandu jżur Malta biss għax-xemx u l-baħar?  It-turiżmu sar wieħed divers u nħolqu diversi niċeċ ta’ turiżmu differenti.  Ġaladarba nafu li l-bniedem jaffaxxina ruħu b’dak li huwa stramb, jaqra kotba tal-waħx, u jfittex films mimlija tensjoni u biża’, ma niskantawx li ċerta postijiet b’element mhux tas-soltu jiġbdu l-attenzjoni tagħna.  Meta s-safar qed isir bil-bosta aktar frekewenti wieħed ifittex aktar attrazzjonijiet li huma differenti u mhux tas-soltu.    Dawn l-attrazzjonijiet ivarjaw minn arkittetura stramba, għal drawwiet strambi, għal postijiet naturali u oħrajn fejn hemm l-intervent tal-bniedem fuq dak naturali.   M’inix se nsemmi lista ta’ postijiet barra minn xtutna għax żgur ma nispiċċa qatt, imma żgur ukoll li ġo dan iċ-ċokon ta’ pajjiż forsi ftit jintebhu kemm hemm postijiet li jħalluk affaxxinat u xi drabi ftit sorpriż ukoll  

Il-ktieb ta’ Vella u Gatt għalhekk mhuwiex maħsub biss għat-turist.  Ser jolqtu l-kurżita’ tagħna wkoll kemm jekk rajna dawn il-postijiet u rridu aktar tagħrif u kemm jekk ma rajnihomx.   Nazzarda ngħid li waqt li forsi l-attenzjoni tagħna l-ewwel tmur fuq dawk il-postijiet li diġa nafu, l-element misterjuż jibqa’ l-aktar li forsi jqanqal il-kurżita’ tagħna.  Il-misteru huwa parti mill-istess attrazzjoni ta’ xi wħud mill-postijiet.   Għaldaqstant waqt li l-ktieb jitlaq mit-tieqa ta’ dwejra li wara li din iġġarfet b’mod naturali wħud innutaw dak il-famuż wiċċ (p.13), imma nsibu wkoll id-dar unika f’Ħal Għaxaq (p.131) u fi gżiritna li għandha l-faċċata u l-ġenb tagħha b’disinji elaborati li saru bl-użu tal-bebbux u qxur oħrajn tal-baħar. 

Irrid ngħid li anke dawk il-postijiet illi diġa nafu, f’dan il-ktieb ser insibu informazzjoni illi ma nafux.    Insemmi fost oħrajn żewġt idjar privati f’Ħaż-Żabbar (p.65), it-tnejn magħrufa għat-torrijiet tagħhom u waħda minnhom ukoll għan-niċċa ta’ Lourdes fil-faċċata.  Barra minn hekk xi drabi naraw ritratti sbieħ tal-post minn ġewwa bħal fil-każ tat-torri ta’ Xlejli (p.23) jew kif inhu magħruf ukoll bħala ta’ Bettina fil-Gudja.  Bosta jafu wkoll il-palazz tal-Marquis fil-Madliena (p.141). 

Id-destinazzjonijiet strambi huma parti minn kultura  ta’ poplu.  Mhumiex sempliċiment binjiet.  Bosta drabi jkunu magħġuna fid-drawwiet, reliġjon jew superstizzjoni tal-poplu.   Il-mumifikazzjoni ċertament issib postha f’dak li għandu x’jaqsam ma’ dark tourism u ċertament li l-kripta tal-Kapuċċini fil-Furjana (p.41) hija post interessanti immens 

Xorta jibqa’ l-fatt li ma’ numru ta’ postijiet hemm element ta’ misteru.  Ma nkunux nafu x’wassal eżatt biex sar li nistgħu naraw illum.   Waħda mill-għajdut li nsibu fl-ewropa ddur madwar iċ-ċintorin tal-kastita’ li nsibu fil-Musée de Cluny   f’Pariġi fost oħrajn.  Iżda forsi ftit jafu li dan nistgħu narawh f’pajjiżna propju f’Palazzo Falson l-Imdina (p.15) u bħal fil-każ ta’ pajjiżi barranin ma nafux jekk qatt intuża jew jekk id-drawwiet tagħna ppermettewx dik il-krudelta’.   Mill-banda l-oħra kif jiġri f’xi pajjiżi barranin fejn iċ-ċensura u l-moralita’ jiddominaw u jikkontrollaw il-ħajja tan-nies, ifaqqsu niċeċ underground li jagħtu nifs minn dak li s-soċjeta’ tkun qed toħnoq.  Huwa sigriet magħruf il-films li kienu jintwerew fiċ-ċinema City Lights (p.97).  

L-akbar telfa huma dawk il-postijiet li tlifna u hawnhekk dan il-ktieb qed iġedded il-memorja ta’ bosta waqt li oħrajn iħallihom ħalqhom miftuħ.    Illum biex wieħed jara kappella tal-għadam forsi jrid iżur xi pajjiż barrani bħal Portugal.  Iżda llum ngħid ħasra kbira li f’pajjiżna kellna kappella tal-għadam (tan-nibbia) li keinet tinsab biswit dik li llum hija Dar Mediterran.  Aktar tagħrif u ritratti dwar din il-kappella f’dan il-ktieb (p.91).   Aktar riċenti iżda żgur li ħafna jiftakru is-Super Constellation Bar and Snack Bark (p.105) li prattikament kien ajruplan li nqabad Malta fl-1968 wara li kien qed iġorr merkanzija illegali.

Inisbu wkoll fatti storiċi li qajla smajna dwarhom. Insibu fost oħrajn dwar il-każ ta’ 100 tifel u tifla li spċċaw mgħaffġa fil-karnival wara attivita’ li ironokament kellha tħarishom  (p.71).   

Dawk li għandhom għal qalbhom in-natura jaffaxxinaw ruħhom bl-għerien fi gżiritna u nistqarr li jien personali qatt ma smajt bl-għar ta’ Ħarq Ħammiem (p.53) li jinsab f’żona hekk turistika.  Wisq aktar ma kontx naf bil-periklu li jista’ jkun hemm jekk din iż-żona tinbena bħala parti mill-pjan tar-riġenerazzjoni ta’ Paceville.  

Il-valur ta’ dan il-ktieb għalhekk mhux sempliċiment li jagħmel ġabra ta’ postijiet imma li jagħmilna konxji mill-importanza tagħhom u mill-bżonn li nibqgħu inħarsuhom sabiex jibqgħu jitgawdew mill-ġenerazzjonijiet ta’ warajna.    Nemmen li dan il-ktieb għandu jmur tajjeb mat-turisti imma nazzarda ngħid li għandu jsib postu f’kull xkaffa ta’ kull Malti li għandu għal qalbu pajjiżna u jixtieq ikun jaf aktar dwarha.   Huwa ktieb mimli kurżitajiet, tagħrif u fuq kollox postijiet strambi.   Dan kollu huwa mwassal bi preżentazzjoni mill-aqwa u jikkumplimentaw it-tagħrif insibu ritratti mill-isbaħ bil-kulur.  

Dan il-ktieb jinkiseb mill-ħwienet ewlenin u mis-sit elettroniku https://bdlbooks.com/

Paġna Letterarja, It-Torċa, 22 ta’ Lulju 2018

Nitkellmu ma’ Charles B. Spiteri

  1. Charles huwa dejjem pjaċir tiegħi niltaqa’ miegħek u jkolli ngħidlek li bħala qarrejja u ħbieb tal-letteratura għandna obbligazzjoni lejn ix-xogħlijiet tiegħek.  Qed ngħid għal dawn ir-rumanzi antiki, partikolarment t’Arturo Caruana imma anke t’awturi oħrajn bħal Paolo Olmi li li kieku m’adattajtx dawn il-kotba, forsi qajla kienu jiġu f’idejna.  Biex ma ngħidx konna nitilfuhom darba għal dejjem.  Kif bdiet din l-inizjattiva biex tibda tadatta dawn il-kotba?

T.         L-inizjattiva bdiet l-ewwel nett għax jien ilħaqt il-bejgħ u x-xiri tal-faxxikli u ġieli qrajt rumanzi sħiħ lin-nanna u aktar minn hekk għax meta 25 sena ilu bdejt naqra r-rumanzi għas-semmiegħa tar-radju, rajt l-interess tan-nies fihom, b’ħafna jitolbuk x’taqra.

Kien il-qari ta’ Indrì, is-Sajjied Malti li ħeġġiġni nadattah mill-ġdid. Dawn kienu tliet kotba voluminużi, ambjentati f’pajjiżna, b’karattri Maltin u bl-ingredjenti kollha li jfittxu s-semmiegħa. Tant kienet diffiċli biex iddubbajthom, li sakemm qrajthom għar-radju kont inqum fl-erbgħa ta’ filgħodu u nittajpja minnhom.

Bl-imbuttatura tas-Sur Tony Gatt, Direttur tal-BDL, imtlejt bil-kuraġġ u komplejt neditja.

2. Sigriet bejnietna li qatt ma qasamt miegħek huwa li wara li bdejt naqra l-kotba tiegħek, tħajjart nibda nakkwista numru ta’ faxxikli. Dawn il-faxxikli aktarx bdew jiġu ppubblikati madwar l-1830, pero li għandi jien jaslu għal dawn l-aħħar 80 sena, baqgħu  jiġu stampati sal-1970.  Qed ngħid sewwa li ħafna mill-kotba t’Arturo Caruana li inti għamilt biċċa xogħol tajba u adattajthom, kienu jaslu għand il-qarrejja permezz ta’ dawn il-faxxikli?  Forsi tispjegalna wkoll x’kienu eżatt dawn il-faxxikli?

T.         Sewwa wisq Omar. Dawn il-faxxikli kienu l-ewwel letteratura Maltija għall-familji. Dak iż-żmien la kien hawn skola, la kien hawn radju jew televiżjoni u xejn. Allura, min forsi kien jaf jaqra, kien isib l-isfog tiegħu u jimla l-ħin ta’ ħaddieħor ukoll. Kien beda ż-żmien tax-‘xandara’.

Peress li l-flus kienu neqsin mill-idejn, ħadd mill-kittieba ma seta’ jippubblika ktieb sħiħ, allura kien joħorġu f’faxxikli ta’ tmien paġni kull ġimgħa u jkollu l-abbonamenti minn qabel. B’    hekk, kull awtur kien jaċċerta ruħu wkoll li ma jmurx minn taħt. Ma ninsewx li kien hawn aktar minn kittieb wieħed u allura kienu jfittxu l-aħjar rumanzi li jaslu Malta, u jittraduċuhom. Kollha jirrakkuntaw stejjer sbieħ, li llum, jew qed jittieklu mill-kamla, jew ma ssibhomx faċilment. Allura qtajtha li nġedded il-wirt letterarju ta’ missirjietna. Tajjeb ngħid li ħafna mir-rumanzi tal-faxxikli li tawni n-nies, għadhom fl-istat naturali tagħhom….. mhux għall-karta (għax dik issibha kollha toqob) iżda għax mingħajr qoxra. Ftit kienu jkunu dawk l-individwi, li wara li jgħaqqdu l-faxxikli, jillegawhom

3. L-ammont ta’ kotba li ħriġt inti huma xi ħaġa tal-għaġeb.  Volumi twal ta’ kotba li xtaqt insemmihom biex anke l-qarrejja jieħdu idea mhux biss tal-kotba imma anke tal-biċċa xogħol li għamilt inti: Il-Misteri tal-Wardija (permezz ta’ 3 kotba); Indrì s-Sajjied Malti (6 kotba); Katina Eterna (2 kotba); Drawwiet u Tifkiriet Maltin; Marta Bint id-deffien tal-pesta (4 kotba); Adelaide; il-Bravu ta’ Venezja,il-Ħaddied tal-kunvent (2 kotba); East Lynne (2 kotba) Il-Kappella taċ-Ċimiterju.  Il-mistoqsija tiġi waħidha:  Kif jirnexxielek tagħmel dan ix-xogħol kollu, dawn l-ammont ta’ kotba, meta nafu li għalkemm l-istejjer f’ħafna minnhom huma t’awturi oħrajn,  jinvolvu ċerta reqqa wkoll?

T.          Meta nibda b’rumanz, nidħol f’ruħu, tant li ġieli, kif għedtlek inqum f’xi l-erbgħa ta’ filgħodu u nibqa’ għaddej. Issa, li jien pensjonant, għandi ferm aktar ħin…. iżda ma fadallix kotba! Tajjeb ngħid li jien trabbejt maz-zijiet t’ommi, li kienu fil-militar u milli jidher, id-dixxiplina tagħhom tħalltitli ma’ demmi. Għalhekk, li nitwebbel li nagħmel irrid nagħmlu u fl-iqsar ħin possibbli. M’hemmx tnikkir.

4. Ir-rumanzi t’Arturo Caruana għandhom sfond storiku, u huma ambjentati fi żmien il-kavallieri fejn is-sistema kienet waħda fewdali.  Fil-‘Misteri tal-Wardija’ niltaqgħu ma’ Miju Mekkek tal-Gran Mastru, bniedem xejn ħelu li l-kavallieri kienu jirreferu għalih bħala l-Aħrax li kien jobgħod lill-Kontessa d’Alarcon u wisq aktar lil Ġann Nikol Dikler.   F’’Adelaide’ niltaqgħu mat-twajjeb Milord, Enrico ta’ Surley li wara li jitlef lill-għażiża ommu jitlaq għal vjaġġ mas-seftur fidil tiegħu Giacbubiex iderri ftit.  Forsi nsemmi wkolI ‘Il-Ħaddied tal-Kunvent’ li hu ambjentat fi Franza, fi żmien ir-Renju Franċiż meta l-kunflitt bejn l-aristokrazija u l-poplu kien fl-aqwa tiegħu.  Hawnhekk naraw kif kavallier jitfaċċa quddiem il-kunvent ta’ Cour Dieu b’tifla ltima sabiħa u peress li fil-kunvent ma setgħux jidħlu nisa, il-Patri Gwardjan ħalla t-trobbija ta’ Ġovanna f’idejn il-ħaddied Dagoberto.  Qabelxejn kemm ifittxuhom il-Maltin dawn it-tip ta’ rumanzi, anke mill-esperjenza tiegħek taqra r-rumanzi fuq ir-radju?

T.         Prosit Omar; tidher li qrajthom sew dawn ir-rumanzi. Nassigurak li l-maġġoranza tal-Maltin għadhom ifittxu dawn l-istejjer tal-kavallieri, tal-imħabba u l-mibegħda fil-klassijiet soċjali u tat-tpattija. Dawn ir-rumanzi fihom l-ingredjenti kollha mistennija minnhom. Bla ma nonqos lil ħadd ngħid li hu għalhekk li għadhom popolari aktar mir-rumanzi tal-lum. Fihom ferm aktar deskrizzjoni u bla kliem vulgari. Biex inżid xi ħaġa oħra ngħidlek li l-Maltin mhux biss iħobbu jisimgħu dawn ir-rumanzi fuq ir-radjijiet, iżda anki jixtruhom. U l-popolarità tagħhom tidher mill-ħlasijiet li joħroġ il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, fejn fil-qasam tar-rumanzi ili żmien twil inkun fl-ewwel post.

5. Jien vera napprezza dawn ir-rumanzi għaliex jitfgħu dawl fuq intriċċi, nepotiżmu, klijentaliżmu fi żmien l-Ordni li qajla nisimgħu bih fil-Kotba storiċi.  Anke jekk dawn huma frott il-fantasija, xorta joħolqu xenarju u lok għal diskussjoni anke storja dwar ir-realta’ kif kienu jgħixuha n-nies, u mhux l-istorja kif naqrawha fil-kotba storiċi.  X’taħseb dwar dan?

T.         In-nepotiżmu u l-klijentaliżmu huma punt ta’ diskussjoni kif għedt int, iżda nemmen li kienu minn dejjem u mhux żieda għall-ktieb. F’intervisti li kelli ma’ ħaddiema li m’għadhomx magħna u kienu jaħdmu t-Tarzna, kienu jirrakkuntawli li biex jimxu ’l quddiem kien ikollhom jagħmlu xi favuri, inkella jkollhom xi ħabib, ġeneralment Ingliż, membru tal-Mażunerija. Il-pjaċiri kienu minn dejjem u jibqgħu; hekk li fil-ktieb ta’ Manwel Dimech insibu, li biex il-kap tal-ħabs kien jippermetti lill-mara ta’ ħabsi tmur tarah, ried li qabel ikollu x’jaqsam magħha hu fl-uffiċċju tiegħu. Għalhekk nemmen li dawn l-affarijiet kienu, għadhom u jibqgħu, tant li għadna nisimgħu b’ċerti praspar sal-lum. Segwi l-aħbarijiet Amerikani u ara kemm ‘il attriċi qed tfittex lid-diretturi tal-films fuq dak li jsejħu harassment.

6. Niltaqgħu ukoll ma’ numru ta’ drawwiet li fis-soċjeta’ moderna spiċċaw.  Eżempju, fil-Misteru tal-Wardija,Elena tiġġiegħel tiżżewweġ lill-bniedem li jagħżlilha missierha, għalkemm biex ngħidu kollox issib raġel ieħor, kavallier.   Fl-istess ħin ukoll naraw li r-rwol tal-mara ma kellu ebda importanza fis-soċjeta u saħansitra jispiċċaw fastidjati mill-kavallieri bħal Marija u Dorotea fit-Tradiment Infami.   Kif tarah ir-rwol tal-Mara f’dan ir-rigward?

T.         Hawn għandek raġun, iżda ma ninsewx li fiż-żmien li nkitbu dawn ir-rumanzi, il-kultura tan-nies kienet differenti. Kif ngħidu, il-ħajja hi rota u nemmen li għad nerġgħu niġu fl-istess qagħda, ladarba Malta ma tibqax tal-Maltin. Nafu li d-drawwa fost il-poplu Musulman għadha li mhux biss missier jagħżel raġel għal bintu, iżda jista’ jagħtihielu sa minn meta jkollha 12-il sena. Din inħossha ftit agħar u nemmen li m’għandhiex tkun. Forsi fl-antik, il-ħsieb kien li l-ġenituri jkunu jafu minn qabel x’tip ta’ raġel tkun se tieħu binthom. Illum, bil-libertà li spiċċat f’libertinaġġ, qed naraw bosta żwiġijiet…. li jirriżultaw f’falliment totali.

7. Il-karattru forsi naqra mqareb, li huwa fil-periferija tan-norma soċjali nsibuh spiss f’dawn ir-rumanzi.  Jiġuni f’moħħi Josè, ġuvni li aktar qabel kien mibgħut bħala qaddief fuq ix-xwieni, għax ikun ħabb lil Elena, Josè jintefa’ l-ħabs għax ikollu xi jgħid ma’ dak li jkun irid joħodlu lill-maħbuba tiegħu u li jlissen kliem ta’ disprezz għalih u għaliha. Fil-ħabs, Josè jwettaq affarijiet li ma kinux mistennija minnu.  Imbagħad hemm ukoll Indri’ s-sajjied għalkemm kif jiddeskrivih ix-xwejjaħ Baldassare “liebes ta’ sajjied” għax ftit li xejn mess ħut b’idejh u jitkellem mal-kbarat b’ċerta kunfidenza u awtorita’.  X’tgħidilna dwar dawn il-karattri? 

T.            Irriferejtni għal tnejn mill-isbaħ rumanzi li ħriġna, Il-Misteri tal-Wardija u Indrì s-Sajjied Malti. Kull storja ta’ Arturo Caruana għandek issib lill-viljakk, li minkejja kollox ikollu l-qalb tad-deheb. L-għira bejn in-namrati għall-istess xbejba, kienet u għadha, sakemm xi ħadd mill-ġuvintur jilħaq jiżżewwiġha qabel l-ieħor.

Fil-każ ta’ Indrì nsiru nafu li fir-realtà ma kien xejn sajjied iżda raġel nobbli li minħabba dak li għadda minnu, kellu jibdel l-identità tiegħu u miegħu batiet martu u uliedu. Dawn baqgħu sal-aħħar ma jafux min kienu, iżda t-tbatija li għaddew minnha minħabba l-ħbieb taparsi ta’ missierhom, kienet xi ħaġa indeskrivibbli.

Madankollu, minkejja dak kollu li għadda minnu, Indrì baqa’ l-bniedem kalm li jħobb lil familtu u lil ħbiebu u li b’għerfu rnexxielu jressaq il-likk lejn il-boċċa.

8. Awtur ieħor li inti laqqajtna miegħu huwa Paolo Olmi, li jidhirli fl-1854 kien tana r-rumanz Adelaide di Brunswick.  Dejjem insemmi d-data biex nuri ż-żmien meta nkitbu dawn il-kotba u x’teżor għandna f’idejna.  Dan il-ktieb jitratta dwar kif wara sitwazzjoni xejn sabiħa li kien għaddej minnha Enrico Millord dan iltaqa’ mas-sbejħa Adelaide.  X’kien jinvolvi x-xogħol fuq dan il-ktieb, u x’influwenza ħalla fuqek Olmi?

T.            Iva Omar, tagħmel sew, għax jien bħalek nifhimha. Dawn il-kotba tant għandhom żmien li nemmen li li kieku ma editjajthomx mill-ġdid, jew kienu jintrifsu għal kollox mal-mogħdija taż-żmien, jittieklu jew jitmermru u ma jaqrahom ħadd iżjed, inkella biex issib xi rumanz tal-faxxikli trid tmur f’xi car boot sale, tħallas mill-inqas €10 għalih u jaf ma jkunx komplut.

L-aħħar rumanz li ħariġli l-BDL, jiġifieri Il-Kappella taċ-Ċimiterju, kien hemm min qal li hu ftit għoli fil-prezz, għax qrib it-€18, iżda meta tara li fih 445 paġna u li jekk issibu sfuljat u nieqes minn sale, jiswielek xi €10, mhux konvenjenti li tieħu l-qadim, bis-susa u bil-paġni neqsin. Apparti dan, minn kif qed nara fuq facebook, Il-Kappella taċ-Ċimiterju qed jingħoġob bis-sħiħ.

9.     Charles inti wkoll ġurnalist.  Bdejt mal-‘Allied Malta Newspaperskomplejt għall-Ħajja, naturalment fil-ġurnali ‘In-Nazzjon u ‘il-Mument u issa qed tikteb b’mod regolari fil-Kullħadd.  X’tgħidilna dwar dawn l-esperjenzi ?  Nimmaġina li kull waħda anke jekk mhux neċessarjament kienet skaluna ‘l fuq kienet esperjenza differenti li inti dejjem ġarrejt miegħek. Xi jfissru għalik dawn l-esperjenzi? 

T.          Kull gazzetta li missejt magħha offrietli xogħol u sfidi differenti għax bdejt minn proofreader, għaddejt għad-dipartiment tal-features, kont ġurnalist tal-Qorti; imbagħad, b’aneddotu tat-tbissim u  fi prova tal-azzar, spiċċajt maniġer tar-reklami mal-Ħajja meta ħadd ma ried jirriklama mal-gazzetta tal-Knisja, u biex inqassar spiċċajt fil-kariga ta’ Deputat Editur. Naċċertak li għalija, minkejja t-tfixkil li sibt min uħud suppost kollegi tiegħi, f’kull esperjenza ġurnalistika rajt tarġa oħra ta’ suċċess, l-aktar meta ma niktibx fuq politika

10. Ir-radju.  Niftakruk għal numru ta’ snin taqra r-rumanzi.  U kont ukoll produttur ta’ diversi sensiliet, bħal ‘Mad-Daqq tas-Sirena’; ‘Mis-Swar ’il Ġewwa’; ‘Timbri Maltin’ u oħrajn.  Xi jfisser għalik ir-radju?

Ir-radju jagħtini sodisfazzjon kbir u hu l-pulmun ta’ ġismi. Jien insibu ferm aqwa mill-gazzetti u mit-televiżjoni, għax tieħdu miegħek fejn trid u fil-karozza tista’ ssegwih waqt li ssuq jew waqt li tkun wieqaf. Għalija, ir-radju joffri seħer. Mad-Daqq tas-Sirena kien kisibli suċċess kbir, l-istess bħall-programm Xrar Letterarju, fejn intervistajt lill-awturi ewlenin Maltin. Barra minn dan, għamilt snin xandar tal-mejtin u l-qraba u l-kummissjonanti kienu jfittxuni, għax skont huma, kont nagħmel leħen adattat

11. Charles inti wkoll poeta.  U safejn naf jien ippubblikajt ukoll hux hekk?  Jew tippreferi l-aktar li tikteb bħala serħan tal-qalb?

T.         Poeżiji għandi u ġieli ppubblikajt fil-gazzetti wkoll, iżda qatt ma ħsibt li noħroġ ktieb. Dan għar-raġuni li nħoss li l-poeżiji mhumiex apprezzati mill-ħafna. Niftakar li l-ewwel poeżija li ktibt u għadha għandi, tmur lura għall-1964, meta mietet nannti. Dak iż-żmien kelli 13-il sena. Għalhekk tista’ timmaġina x’poeżija hi. Iżda napprezzaha. Apparti minn dan, kull sena nitqabbad nikteb poeżija għal bniedem li ħalla dan il-wied tad-dmugħ, li ma kontx nafu u li llum qisu twaħħad miegħi. Immur għall-quddiesa tiegħu, naqra l-poeżija fil-preżenza ta’ familtu u l-qraba u l-grazzi u l-apprezzament naqrahom fid-dmugħ li jġelbilhom ma’ ħaddejhom.

12. Nirringrazzjak tal-ħin tiegħek imma ma nistax nagħlaq din l-intervista u ma nistaqsikx xi proġetti għandek għall-futur.

T.            Fadalli numru sew ta’ rumanzi oħra lesti, jistennew it-turn tagħhom. Ir-rabta ta’ ħbiberija u lealtà mal-BDL ma tħallinix kwiet. Mhux għax minn ktieb illum  iddaħħal xi somma tajba ta’ flus, għax riċentement, kulħadd qed jitħajjar jiftaħ il-publishing houses biex inaqqar mill-qligħ ta’ ħaddieħor. Iżda jien nemmen li fuq il-vapur li mbarkajt jien u bl-għajnuna tal-erwieħ tal-kittieba missirijietna, li lilhom nemmen li qed nagħti ġieħ u qed inservi bħala forċina għalihom, it-triq ta’ suċċess hi invinċibbli. Barra minn hekk nirringrazzja wkoll lil ġurnalisti bħalek, li tagħtuni spazju għall-ħidma tiegħi u lill-bosta ħbieb tal-facebook li appena joħroġ ktieb ġdid, jaqrawh f’jumejn u jibagħtu jgħiduli kemm għoġobhom. F’isem Arturo Caruana, Giuseppe Cumbo u Alfredo E. Borg, nirringrazzjakom mill-fond ta’ qalbi għall-appoġġ kontinwu tagħkom.

Ir-raġel stramb: milgħub minn mara

Awtur: Salv Sammut
Pubblikazzjoni: Horizons

Fil-paġna Letterarja ta’ 30 t’Ottubru 2016 kont analizzajt il-ktieb “Fid-Dell tal-Pellikan” ta’ Salv Sammut. Dan il-ktieb fil-fatt kien l-ewwel wieħed ta’ dan l-awtur imma d-Dar tal-Pubblikazzjoni Horizons reġgħu ħarġuh fl-2017.
Salv huwa awtur versatili ħafna u din tinħass ħafna mhux biss fl-istejjer li joħloq u l-varjeta’ ta’ karattri imma wkoll fl-istil letterarju u fil-ġeneru għax fil-fatt l-awtur huwa wkoll poeta. Iżda bejn dawn iż-żewġ kotba, jiġifieri Fid-dell tal-Pellikan u r-Raġel Stramb nara elementi komuni, fis-sens li min għoġbu ktieb għandu żgur jogħġbu dan. Għalkemm irrid nenfasizza li din hija storja kompletament differenti, f’ambjent li jmur lil hinn minn dak Malti u anke sti ta’ kitba differenti. Ix-xebh li nara f’dawn iż-żewġ kotba huwa li minn dak li mhux mistenni tinbet ġrajja … imma din mhux neċessarjament tkun waħda ta’ mħabba. Mela l-qarrej hawn mhux se jsib għallinqas fil-wiċċ xi storja ta’ mħabba li ma tistax isseħħ, imma wara r-raġel u mara tal-istorja hemm imgħoddi mħawwar bi stejjer ta’ mħabba, intimita’ bejn raġel u mara u intriċċi.
Il-karattru prinċipali huwa r-raġel stramb. Għaliex huwa daqshekk stramb? Il-qarrej ser jirrabja bil-mod kif kellem lit-tfajla li talbitu l-għajnuna u jibqa’ sorpriż għall-aġir tieqgħu quddiem din it-tfajla. Mhux talli ma ħarisx lejha bħala stedina imma beda jara kif jagħmel biex ifittex jeħles minnha. Iżda din it-tfajla mhijiex sa ċerta punt l-aktar karattru prinċipali, minbarra ovjament ir-raġel stramb. Waqtiet l-istorja tfakkrek fil-kaxxi ċiniżi b’paralelliżmu mal-imgħoddi li wara l-qarrej jibda jifhem għaliex ir-raġel kien daqshekk stramb u beżgħan li qatt ma jerġa’ jsir. Ix-xebh bejn l-imgħoddu u l-preżent huwa kbir imma wkoll ifakkrek fil-qawl li l-kelb il-mismut kull ilma jibda jaħsbu misħun.
Il-karattru prinċipali huwa ħadd ħlief, il-professur tal-mużika Fyodor Kamarovsky (ir-raġel stramb), komunist Pollakk konvint li effetivament jiltaqa’ ma’ tfajla kattolika u bħalu konvinta. L-opposti f’dan ir-rumanz huma tabilħaqq evidenti. Għadna karattri opposti minn xulxin. L-istil ta’ Sammut mhux biss huwa wieħed realistiku ħafna, imma wkoll jitbiegħed minn dak li l-qarrej ikun qed jistenna u joħroġ b’xi sorpriża. Fil-bidu wieħed ser jistenna li r-raġel stramb ser ikun milgħub mit-tfajla li tmur “tiffittah” u titolbu l-għajnuna. Imbagħad fil-qari tad-djarju wieħed forsi jistenna li kien daħal f’xi saram minħabba r-relazzjoni tiegħu ma’ tfajla kattolika f’pajjiż komunista. Imma le… ikun hemm ħafna u ħafna x’nistennew. Ir-rumanz jitbiegħed minn sensazzjonaliżmu bla bażi. Għakemm mingħajr ma nagħti ħjiel tal-istorja, lejn l-aħħar naraw li din ir-relazzjoni ma’ tfajla kattolika żgur ma kinetx tidher daqstant sabiħa f’għajnejn l-awtoritajiet.
Il-laqgħa tiegħu ma’ dik li ntroduċiet ruħha bħala Berta Abramowicz (wara fil-fatt insiru nafu l-identita’ vera tagħha) bidlitlu ħajtu. Din it-tfajla xtaqet lezzjonijiet tal-mużika, propju fl-appartament tagħha. Iżda din il-laqgħa li spiċċat f’avventura mhux mitluba jew forsi mixtieqa, kellha tieħu żvolta kompletament differenti. Ninnutaw li fl-istorja tal-preżent, it-tfajla wkoll tistaqsih tkun trid titħaddet miegħu dwar il-mużika meta semgħetu jdoqq il-vjolinċell. Huwa fl-aħħar tal-ktieb li nifhmu l-attitudini ostili ta’ dan ir-raġel.
Sammut iżewweġ l-imgħoddi mal-preżent b’mod tassew tajjeb u jgħaddi minn waħda għall-oħra mingħajr ħotob, grazzi għad-djaru li Kamarovsky dejjem kien iżomm. I-żewġ stejjer, dik tal-imgħoddi u l-ġrajja tal-preżent jimxu flimkien b’mod tant tajjeb u fl-aħħar bħal jingħaqdu flimkien. Id-deskrizzjoni tal-Polonja komunista hija waħda ta’ min ifaħħarha. Hemm esperjenza kulturali meta taqra dan il-ktieb, mill-mod kif jintroduċu lil xulxin bħala kumpann, mill-mużika klassika li kienet mogħtija importanza mmens, u mill-banda l-oħra naraw ukoll l-użu tal-isptarijiet mentali bħala ħabsijiet għal persuni li b’xi mod jiżgarraw.
Li jolqotni f’dan il-ktieb, bħal “Fid-dell tal-Pellikan” huwa kif toħroġ qawwija s-senswalita’, d-deskrizzjonijiet u fl-istess ħin Sammut qatt ma’ jaqa’ fil-vulgarita’ jew fil-populiżmu. Kollox huwa mqiegħed f’postu u f’dan il-lat iħabbatha mal-klassiċi Ingliżi li kissru l-ħitan taċ-ċensura bil-qawwa tal-pinna.
Il-ktieb iżommok taħt tensjoni, u donnu qatt ma jiġri dak li tkun qed tistenna. Waqtiet iġiblek emozzjonijiet ta’ rabja, oħrajn ta’ ħasra u mbagħad hemm is-serħan għall-qarrej bil-mumenti ħelwin ta’ mħabba, u oħrajn aktar intimi.
L-għarfien ta’ pajjiż komunista jagħti preġju lil dan ir-rumanz. Imma fil-fehma tiegħi il-qofol huwa l-bniedem u dan huwa niddeskrivih bħala rumanz soċjo-psikoloġiku fejn naraw kif is-soċjeta’ tibni u t-tkisser il-bniedem, u kif ir-relazzjonijiet ta’ bejnietna jafu jieħdu xejriet differenti. Ninnutaw ukoll l-aspett tal-bniedem li b’xi mod ikollu jikkonforma fi strutturi soċjali differenti.
Nirrakommanda dan ir-rumanz, li jista’ jinkiseb mill-ħwienet ewlenin jew mingħand horizons.com.mt.

(Paġna Letterarja 4 ta’ Frar 2018) — with Salv Sammut.