Omar Seguna

Awtur: Dr Charles Xuereb

Pubblikazzjoni:  Malta University Press

“France in the Maltese Collective Memory:  Perceptions, Perspectives, Identities after Bonaparte in British Malta”  huwa ktieb li fil-fehma tiegħi, jimla vojt kbir fl-istorja ta’ Malta u jġagħlna niskopru fatti li għal diversi raġunijiet ikunu ġew imwarrba, u nazzarda ngħid imħassra mill-istorja ta’ pajjiżna.   L-awtur jisfida l-impressjonijiet u t-“tagħrif” li bosta minnha nħaddnu imma li baqgħu jiġu mogħtija lilna matul iż-żminijiet.   Għaldaqstant kien jeħtieġlu jindaga fuq studju  vast, b’argumenti msaħħa u bbażati fuq diversi riċerki.  Charles Xuereb huwa mwieled fl-1948 u trabba u għex il-ħakma Ingliża, esperjenza l-Indipendenza u dak kollu li segwa din il-ġrajja.  Dan il-kuntest wasslu sabiex jirrifletti fuq l-identita’ nazzjonali u dak li jagħmilna bħala nazzjon.  Il-mistoqsija ċentrali tal-awtur hija jekk it-tagħrif li għandna, jew aħjar dak li nafu dwar meta l-Maltin qamu kontra Bonaparte u t-twaqqif ta’ Gvern Ġdid fl-1788 huwiex mibni fuq perċezzjonijiet u l-interpretazzjonijiet differenti bosta minnhom mgħoddija lilna matul iż-żminijiet (Introduzzjoni, XXII).  Sabiex jasal għal dan l-awtur janalizza diversi aspetti partikolarment fil-kultura popolari tagħna l-Maltin.  Għaldaqstant dan il-ktieb mhuwiex sempliċiment dwar ġrajja waħda, jiġifieri dwar il-perjodu ta’ Bonaparte f’Malta jew it-tmiem tiegħu, imma ktieb dwar dak li fforma l-istorja soċjali u politika ta’ dan in-nazzjon.  Aktar minn hekk huwa studju interessanti li jitratta l-identita’ nazzjonali. 

L-istil li bih huwa miktub dan il-ktieb huwa wieħed mexxej ħafna.  Jikkonsisti f’bosta eżempji interessanti li l-qarrej (jien inkluż) ftit li xejn għandna konoxxenza tagħhom.  Il-ktieb huwa t-teżi tad-dottorat tal-awtur u għaldaqstant wieħed se jistenna argumenti riċerkati sabiex isaħħu l-pożizzjoni tal-awtur.  Madankollu l-esperjenza vasta ta’ Charles Xuereb bħala xandar għal diversi snin għenitu mhux ftit fil-ħila li jikkomunika mal-poplu.  Fil-fatt nista’ ngħid li minn meta bdejt naqra l-introduzzjoni bqajt għaddej sal-aħħar minn ġrajja għal waħda wara l-oħra.  L-awtur huwa wkoll midħla sewwa tas-suġġett, kif nafu jaf sewwa l-istorja taż-żewġ pajjiżi, u huwa bniedem kulturat sew, infurmat tajjeb kemm bil-qari u anke bis-safar li huwa wieħed mid-delizzji tiegħu.  Dan l-isfond jinħass sew fil-ktieb, u għalkemm kif inhi l-prassi fit-teżijiet f’bosta universitajiet, il-ktieb huwa fit-tielet persuna, il-pożizzjoni tal-awtur fil-fehma tiegħi tinħass ħafna kif ukoll l-esperjenza tiegħu.  Il-qarrej jista’ wkoll jirrelata ma’ dak li hemm fil-ktieb, għaliex wara kollox din hija l-istorja ta’ pajjiżna. 

L-identita’ Nazzjonali

Jidhirli li t-tema ċentrali li dwarha huwa mibni dan il-ktieb hija l-mistoqsija dwar l-identita’ Nazzjonali.  Dan il-pajjiż huwa żvilupp ta’ diversi popli li ħakmuh li xi ftit jew wisq kollha ħallew l-impatt tagħhom. Għaldaqstant minn żmien għal żmien iqumu l-mistoqsijiet dwar il-kwistjoni tal-ilsien tagħna; minn fejn bdiet din il-lingwa, u saħansitra anke min huma l-antenati tagħna.  Hemm ukoll id-drawwiet tagħna, fosthom id-drawwiet kulturali u popolari bħal ma huma dawk reliġjużi.  Wieħed ma jistax ma jsemmix il-liġijiet u s-sistema edukattiva tagħna li wkoll huma influwenzati minn popli Ewropej.  Xuereb hawnhekk imma jidħol ħafna aktar fil-fond fuq hekk u jistaqsi:  Għalfejn naħsbuha b’dan il-mod?  U hawn iġib eżempju konkreti moderni, sabiex juri kif ġie msawwar il-mod kif naħsbuha llum.  Fi ktieb bħal dan, li huwa studju universitarju, ebda sentenza li l-awtur jisħaq fuqha ma tista titpoġġa barra mill-kuntest tagħha.  Il-binja tal-argument ta’ Xuereb huma msaħħa minn stqarrijiet ta’ bosta awturi li tkellmu dwar l-identita’, l-identita’ nazzjonali, u l-formazzjoni tal-ħsieb bħal ma huma Paul Ricoeur, Pierre Nora, Michel Foucault, Richard Jenkins u bosta oħrajn. 

It-twemmin kunfliġġenti li joħroġ anke fir-rewwixta tal-qassisin li rreferejt għaliha aktar ‘l isfel donnu jinħass ferm matul il-mixja ta’ dan il-poplu.   Kellek aktar tard allura il-kleru fuq naħa, imma kellek ukoll ħassieba intelletwali ispirati mill-ħsibijiet liberali fosthom Mikiel Anton Vassalli, Cristoforo Frendo u Giuzeppe Zahra (p.70).  Irridu ngħidu li nies bħal dawn jagħmlu ġieh lill-istorja ta’ pajjiżna, li minkejja l-faqar u l-injoranza li ddomina matul iż-żminijiet, joħorġu bħal għanja sabiħa fis-skiet tad-deżert ilħna li kisru s-silenzju u ngħaqdu ma’ intelletwali kbar oħra barra minn xtutna. 

Il-Knisja Kattolika u t-Tradizzjonijiet Maltin

Waħda mill-mistoqsijiet kbar li kelli jien, u li fihom nista’ ngħid li sibt risposta permezz ta’ dan il-ktieb hija dwar ir-rwol tal-Knisja Kattolika f’Malta, taħt il-ħakma tal-Imperu Ingliż protestant.   Huwa fatt kurjuż fil-fatt kif il-Knisja Kattolika donnha sabet kenn jew aħjar refuġju mill-Imperu Ingliż, li min-naħa tiegħu serraħ rasu li qiegħda żżomm il-kotra kalma.  Personalment dejjem interessani wkoll kif l-edukazzjoni f’ħafna pajjiżi setgħet ġiet użata biex taqdi l-interessi  tal-ħakkiema u l-eġemonija, u f’xi drabi oħra, min-naħa l-oħra, l-edukazzjoni obligatorja kienet tinħass ta’ theddida għaliex il-massa jiġu mgħarrfa sew. 

Dan il-kuntest jista’ jgħinna nifhmu ftit ir-rabta fil-qrib li kien hemm bejn il-Knisja u l-Imperu.   Kienu id f’id f’dak li xtaqu li dan il-poplu jiċċelebra u jikkommemora. Fost oħrajn insibu l-Assedju l-Kbir, li niftakru wkoll fit-twelid ta’ Marija.  Il-bqija sal-1964 Malta ma kelliex ċelebrazzjonijiet oħra ħlief dawk imperjali (p. 15).   Interessanti stampa ta’ pittura li nsibu fil-bidu tal-ktieb “The Prince of Wales and a priest down Strada Santa Lucia”  li hija stampa London illustrated tal-1876, li fiha naraw propju raprezentat tal-Knisja u tal-monarkija mexjin biswit xulxin.

Il-ġlieda għall-poter, mhijiex kwistjoni moderna.  Fil-ktieb insibu dwar ir-rewwixta tal-qassisin, li bdiet wara li l-Gran Mastru Francisco Dimenes de Texada (1773-75) barra li neħħa ħafna mill-privileġġi tar-reliġjużi, għamel illegali l-ikkaċċjar tal-Fenek.   Dun Gaetano Mannarino flimkien ma’ grupp ta’ qassisin organizzaw rewwixta, waqt li bdew jaħsbu li l-poplu kien se jingħaqad magħhom.  Madankollu ma ġarax hekk għaliex il-poplu fil-fatt ħadha kontra tagħhom (p.110).  Din is-silta hija interessanti għaliex joħroġ il-fatt kemm xi waqtiet il-poplu jaġixxi skont dak li jkunu bellgħulu.    Interessanti imma aktar għaliex aktar tard, ir-reliġjużi reġgħu ħaduha kontra t-tmexxija, din id-darba kontra Bonaparte.  Waqt li forsi sal-ġurnata tallum, smajna ħafna rakkonti dwar x’għamlu l-Franċiżi ‘kontra’ l-Knisja u ‘kontra’ l-Maltin, jidher li Bonaparte ta wkoll bosta privileġġi lil Knisja f’Malta. Fost oħrajn neħħa l-amministrazzjoni ċivili fejn bosta reliġjużi kellhom ħafna kwistjonijiet bejniethom fiha, u ħeles lil Dun Gaetano Mannarino wara tlieta u għoxrin sena fil-ħabs tal-Ordni (paġna 136).  Barra minn hekk offfra l-Kon-Katidral ta’ San Ġwann (li hu tal-Istat) lill-Knisja Maltija u stieden lill-Isqof biex jamministra serviżzi reliġjużi f’dan ir-tempju prestiġjuż li qabel ma kellux aċċess għalih (p.136).  L-Arċisqof Labini kien iqaddes ukoll ġewwa s-swar għall-Franċiżi (p.137).X’wassal allura għar-rewwixta?  Fil-ktieb insibu bosta raġunijiet, imma l-aktar li toħroġ hija dik finanzjarja.  Ħafna membri tal-kleru kienu ġejjin minn familji “comodissimi, denarosi, benestanti, mercandanie,” u “facultosi” (p.134).   Bla dubju hemm ukoll il-biża mill-istat sekulari li ried joħloq Bonaparte.  Minkejja li Bonaparte, kontra l-idea popolari kien jemmen f’Alla (p.199) xorta l-propoganda beżżgħet kontra “x-xjaten Franċiżi” (p.198).  Ejja niftakru wkoll li fl-1798 Bonaparte diġa kien qed jiddiskuti ż-żwieġ ċivili mal-Knisja Kattolika, li setgħet twassal ukoll għad-dħul tad-divorzju (p.40).  Tajjeb inżommu dan il-kuntest f’moħħna meta niftakru li ż-żwieġ ċivili kien wassal għall-kwistjoni reliġjuża taħraq fis-sittinijiet u li d-divorzju f’Malta daħal ħafna aktar tard, propju fl-2011. 

Rabtiet ma’ Malta u l-Ingiltera

Kif jiġri meta jkollok ħakma bħalma kienet dik Ingliża, saru sforzi konxji sabiex dan il-pajjiż ikun jinħass sew il-kobor tal-Imperu Ingliz.  Simboli Ingliżi għadna nsibuhom ma’ bosta faċċati ta’ palazzi u fortifikazzjonijiet li kienu tal-Ordni.  Reġgħu biddlu l-isem minn Place de La Liberte għal dak oriġinali St George’s Square (u ġiethom tajba billi San Ġorġ huwa l-patrun tal-Ingilterra) u minn Rue Nationale saret Kingsway.  Interessanti l-fatt li matul il-ħakma Ingliża ebda president Franċiż ma ġie mistieden f’Malta, u dan baqa’ sejjer  saħansitra wara l-Indipendenza (p.303) 

Il-perċezzjoni li l-Franċiżi huma “l-għedewwa tagħna li rbaħnilhom” baqgħet saħansitra wara li l-waqgħa ta’ Napuljun, meta l-Gran Brittanja u Franza saru alleati. Din il-perċezzjoni negattiva swiet tajjeb għall-Imperu Ingliż li kompla jagħti l-impressjoni ta’ protettur u ħabib tal-poplu Malti li ħeles lill-Maltin mill-ħakma Franċiża (p. 150). 

Konklużjonijiet

Huma bosta li għandhom għal qalbhom l-istorja ta’ pajjiżna u hekk għandu jkun.  Irridu nkunu nafu minn fejn ġejjin biex insiru nafu aktar lilna nfusna.  Għaldaqstant dan huwa ktieb li ħadd m’għandu jitlef, u għandu jsib post fil-libreriji tagħna.  Dak li jipprova jagħmel Xuereb huwa totalment l-oppost dak li jagħmlu kittieba Romantiċi.  Xuereb jinqata’ mill-idealiżmu u jistaqsi b’mod kritiku dak li diġa konna nafu.  Jistaqsi għalfejn inġibu ruħna b’dan il-mod u jqanqal temi li forsi sal-ġurnata tallum ftit jazzardaw iqanqlu. 

Il-ktieb fih ukoll minjiera ta’ sorsi fosthom primarji, li anke naraw xi wħud minnhom bħala stampi.  L-awtur jinseġ tajjeb ferm l-istudju tiegħu dwar l-identita’ mal-esperjenzi ta’ dan il-poplu u ġrajjiet li seħħew.    Il-ktieb huwa ppublikat mill-Malta University press.   

Huwa ta’ pjaċir kbir għalina li nġibu dwar awturi barra minn xtutna li għandhom rabta ma’ Malta. M’ilux wisq meta fuq din il-paġna, deher il-ktieb “Imxi ftit passi miegħi” ta’ Joe Axiaq, Malti li jgħix l-Awstralja. Joe Axiaq kelli anke ċ-ċans niltaqa’ miegħu waqt li kien hawn Malta. Imbagħad għandek barranin li b’xi mod rabtu qalbhom ma’ Malta. Naturalment mhux dejjem ikun faċli li dan ikun mal-ilsien Malti, imma bosta drabi jikkollaboraw ma’ għaqdiet lokali, jiġu jżuru pajjiżna u forsi anke jagħżlu lil Malta bħala l-pajjiż fejn iniedu xi ktieb minn tagħhom. Hekk għamlet Paola Mara De Maestri, li għażlet lil pajjiżna sabiex tniedi l-ġabra ta’ poeżiji tagħha “Con Gli Occhi del Cuore” waqt serata organizzata flimkien mal-Għaqda Poeti Maltin. Din fil-fatt kienet it-tieni darba li De Maestri pparteċipat f’lejla ta’ poeżija mtellgħa mill-Għaqda Poeti Maltin, l-ewwel waħda kienet fl-2009. Din hija l-ħames ġabra ta’ poeżiji tagħha wara Dentro la vita (2001), L’amore parla piano (2004), Il pane del sorriso (2008), u Aquiloni di argento (2010). Jakkumpanjaw il-poeżiji ta’ dan il-ktieb insibu wkoll 10 disinni tal-artist Malti Hilary Spiteri, li huwa l-Kap tad-Dipartiment tal-Arti fil-Kulleġġ De La Salle u daħla kritika tal-awtur u kritiku Patrick Sammut. Tliet temi li mal-ewwel personalment laqtuni u stajt nislet minn din il-ġabra huma: L-imħabba, l-imgħoddu u l-ġejjieni u l-ħajja.

L-imħabba

Il-qofol tal-poeżiji ta’ De Maestri hija l-imħabba, kif imfissra fl-ewwel poeżija “l’amore”, bħal biex tagħti mal-ewwel indikazzjoni dwar x’inhu l-għan aħħari tal-poeżiji: l-imħabba, partikolarment għat-tifel tagħha Gioele u għal missierha qatt minsi. Għal dawn iż-żewġ persuni xtaqet tħalli din it-tifkira speċjali. L-imħabba hija bħal siġra li dejjem tħaddar, u bħas-siġra li għandha għeruq fil-fond li jiġri x’jiġri ma tinqgħalax (p.16). L-imħabba għal missierha tinħass f’diversi poeżiji, partikolarment “Ritorno a mio padre”. Missierha għaliha kien l-iskop għal ħajjitha, it-tama, il-‘pont’ u l-‘qawsalla’ (p.20). Kien is-sors tal-ħajja tagħha, u għaldaqstant toħroġ għal darb’ora t-tixbiha ma’ siġra fil-poeżija “Albero del mil primo Germoglio” (p.20). Ixxebbah lilha nfisha ma’ warda milli toħroġ minn din is-siġra li ma setgħetx tifjorixxi mingħajru. Lil missierha taf li mhux ser tarah, u mhux reġa’ ġej lura (p.28), imma taf li qiegħed hem preżenti.

Jekk għall-mewt ta’ missierha titnikket, joħroġ il-feħ tagħha fit-twelid ta’ binha. It-tieni kapitlu li propju jġib l-isem “Vita nuova” – li tiddeskriviha bħala rebbiegħa ġdida, bil-ħdura tan-natura u l-friefet (p.32). L-imħabba għal binha toħroġ partikolarment fil-poeżija “A Giole”, “Il sorriso di un figlio”, u “Gioele”. Binha għaliha huwa bħal dawl li jdawwal id-dinja (p.38). Mhux biss tikteb dwar binha imma l-imħabba tagħha bħala omm kif naraw fil-poeżija “L’amore della mamma”. L-imħabba fuq kollox hija “lingwa universali” (p.39) u xejn ma’ jista’ jifred l-imħabba ta’ omm min binha.

L-imgħoddu l-ġejjieni

F’bosta’ poeżiji jinħass din ix-xenqa li tmur lura – “Ritorno a mio padre bambina” (p.20). Tħares lejn l-imgħoddi sabiex tifhem il-ġejjieni. “I ricordi sono perle del cuore” tgħid (p.24), u bħal fjakkli dejjem mixgħula li tqabbilhom ma’ imħabba li hija infinita.
Tixtieq terġa’ tħares lejn l-imgħoddu mill-għajnejn u l-ħlewwa ta’ tifla żgħira (p.18).

Donnu wara t-twelid tat-tifel tagħha ukoll bħal dawl mill-istilel li xegħel fuq l-imgħoddu u tiftakar fl-imgħoddi tagħha, fost oħrajn il-ħbieb tagħha u l-ewwel jum tal-iskola (p.42). Hawnhekk allura issa għandna l-preżent li qed jitfa’ dawn fuq l-imgħoddi. Dan iċ-ċiklu jinħass sew fil-poeżiji ta’ De Maestri. Miet missierha, u twieled binha. Fit-tnejn li huma għandek l-imħabba, u din l-imħabba baqgħet għax hija eterna. Minn missierha għal għandha, minn għandha għal missierha, minn għandha għal binha u minn binha għal għandha. Naturalment din tapplika wkoll għall-omm, li wkoll tiddedikalha poeżija “Mamma”. L-imħabba ta’ ommha hija bħal dawl, qtar tan-nida, u tagħti l-kulur fejn m’hemmx. Issa li hija wkoll omm, tista’ tagħraf tajjeb dan.

Il-ħajja

Il-bidu ta’ ħajja hija xi ħaġa li tgħożż (E’ natale), u mqabbla b’bosta tixbihat man-natura, bħas-siġra u l-ward li joħroġ minnha (p.22). Il-poetessa tagħraf ukoll li l-imħabba hija “miraklu tal-Ħallieq” (p.41).

Il-poetessa hija persuna pożittiva. Jiġri x’jiġri fil-ħajja, il-fjamma ma’ tintefa’ qatt.
“Corrono gli anni
sui binari della vita.
Quante stazioni
quanti punti senza luce
quante stelle
quante salite
eppure questa lantern
e’ sempre accesa” (p.19).

It-tama tagħha fit-tbatija hija fil-Fidi tagħha f’Sidna Ġesu’ Kristu; “La passion del Sigonore sia luce nel dolore” (p.52). Il-qawmien mill-mewt tiegħu hija ta’ kuraġġ kbir u tama għalina (p.53).

Din il-pożittivita’ nerġgħu narawha fil-poeżija “il senso della Vita”. Għal awtriċi l-ħajja hija sabiħa u ż-żmien biss jista’ jżomm din il-kuntentizza. Jekk nerġa’ għall-ewwel poeżija naraw il-kunċett tal-eternita, għax l-imħabba hija eternal.

L-għażla tal-metafora li tagħżel bosta drabi hija fil-biċċa l-kbira min-natura . Għaldaqstant għandek qbil mal-ħajja, permezz tas-siġra, fjuri, stilel (p.22,23), u l-ward għal darb’oħra p.24), u l-qawsalla (p.20). Il-ħajja fuq kollox tarha fil-poeżija, tarha fit-tifel tagħha u f’missierha li jibqa’ dejjem preżenti f’ħajjitha.

Konklużjoni

Il-poeżiji huma mexxejja, u fihom tinħass ċerta ħlewwa, li tiggusthom. Rajt il-poeżiji kollha u stajt nara li minkejja l-użu tal-metafora, għandek sentenzi li tista’ ssegwihom u jagħmlu sens. U dan huwa aspett pożittiv ħafna, u kwalita’ tajba fil-poeżija. L-użu tal-metafora mhuwiex wieħed superfiċjali, imma f’postu, sabiex isaħħaħ dak li trid twassal u jfisser il-ħsus fil-ġewwieni tal-poetessa.

Lil Paola Mara De Maestri kelli l-okkażjoni li nkellimha. Naf li hija għalliema, ġurnalista u taħdem sew fil-qasam tal-poeżija, fosthom bħala editriċi tal-folju kulturali u letterarjuBottega Letteraria li joħroġ mar-rivista ’l Gazetin f’Sondrio. Madankollu dawn il-poeżiji jikxfru dimensjoni ħafna akbar personali u minnhom toħroġ persuna li tagħraf tapprezza is-sbuħija tar-rigal tal-ħajja. Min jixtieq jakkwista kopja ta’ dan il-ktieb jista’ jibgħat fuq l-indirizz elettroniku ta’ din il-paġna għal aktar informazzjoni.
(Paġna Letterarja, It-Torċa, 2 ta’ Novembru 2014) — with Paola Mara and Patrick J Sammut.

Mhux l-ewwel darba li l-qarrejja talbuni nissuġġerixxi xi ktieb bi stejjer qosra. F’dawn it-tip ta’ stejjer, għalkemm l-awtur huwa limitat fl-ispazju u kemm jista’ jiftaħ l-istorja, xorta jista’ jimraħ fl-immaġinazzjoni permezz tad-diversi stejjer differenti. Huma ideali wkoll għal min irid jasal għall-konklużjoni tal-istorja malajr. Imbagħad hemm numru ta’ qarreja oħra li talbuni wkoll rumanzi/stejjer qosra ħelwin, x’aktarx b’lingwaġġ li jiftiehem, li jistgħu jiggustaw. Rita Saliba, permezz ta’ dan il-ktieb laqtet lil dawn iż-żewġ tipi ta’ qarrejja. F’idejna għandna ktieb bi stejjer qosra, ħelwin u li jpaxxu lil min jaqrhom.

Din is-sempliċita’ mhijiex nuqqas imma kwalita’ u ċertament li l-istejjer ta’ Saliba mhux nieqsa mill-ħsieb profond li jsawwarhom. Mhux nieqsa lanqas mill-espressjonijiet sbieħ bil-Malti u tħaddim tajjeb tal-lingwa. Huwa dwar dan iż-żewġ aspetti l-aktar li laqtuni f’dan il-ktieb u li se niftaħ aktar fuqhom il-ħsibijiet tiegħi. Minkejja diversi temi li jistgħu jkunu delikati, bħal relazzjoni mal-ġirien, familjari, il-mewt, faċilment dawn jiġu aċċettati mill-qarrej u l-istil ta’ Saliba qatt ma jkun offensiv jew b’xi mod li jweġġa’ lil dak li jkun.

L-istejjer jolqtu aspetti differenti tal-ħajja, forsi anke dawk li ftit ikollna ċans naħdmu fuqhom. U waqt li taqrhom tgħid, ‘kos, taf li vera hekk jiġri’. Il-qarrejja faċilment jassoċjaw mal-istejjer, jagħmluhom tagħhom, ifakkruhom x’xi ġrajja jew oħra li għaddew minnhom, u f’xi kważijiet anke tistħajlek parti mill-istorja.
L-istejjer
Mhux se ntellef il-kurzita’ tagħkom, qarrejja ta’ din il-paġna, u l-gost li taqraw dan il-ktieb. Għaldaqstant ir-rakkonti inħallihom f’idejkom. Xtaqt aktar naqsam xi ħsibijiet sabiex nuri kemm il-qarrej jista’ jirrelata mal-istorja u forsi x’wassal sabiex Saliba kitbet dik l-istorja.
It-temi huma ħafna: kwistjonijiet mal-ġirien, ħbieb, għira, teknoloġija, id-determinazzjoni, il-mewt u oħrajn. M’huwiex daqstant dirett il-ħsieb, jew it-tema wara kull storja. Wara kollox l-għan tal-awtriċi huwa li tagħti gost lill-qarrejja. Xi kultant waqt li qed naqra ħassejtni wkoll qiegħed nuża il-media soċjali u nara x’għandhom x’joffru l-kontributuri. Ngħidu aħna ma kinetx felċi ordinarja li marret tiftaħar biha l-persuna tal-ewwel storja “Stephanotis flats” għaliex f’kemm ili ngħidlek il-blokk sar qisu foresta. U x’tagħmel jekk iħabbat il-bieb u taħseb li xi ħadd ikun ġablek il-fjuri f’Jum “San Valentinu” u minflok ikunu għal ħaddieħor! Jew inkella jekk taħseb li “bla flus”, tispiċċa toqgħod ħdejn xi ħadd li vera ma tridx toqgħod ħdejh u wara tintebah li l-kartiera fil-but. Mhux hekk biss, imma dal-persuna ma jkollux flus! Id-dinja tat-teknoloġija li qed ngħixu fiha hija l-ispirazzjoni tal-istorja “Il-Kelb”. Xi kultant, wisq naħsbu li t-teknoloġija hija s-soluzzjoni maġika ta’ kollox. Fid-dar ta’ Lino u Tessa “il-magna tal-ħasil kienet taf x’ħin għandha tibda taħsel, it-telvixin x’ħin jinxegħel u jintefa’, il-forn kien jagħraf il-majjal mill-pastizzi u d-dawl jixgħel b’ċapċipa u jintefa’ bi tnejn” (paġna 13). Imma kollox jista’ jissolva b’għafsa ta’ buttuna?
B’xorti ħażina, storja li tista’ tiġri hija dik li nsibu f’”Is-Segretarja” fejn wieħed jiġi mqarraq u meta xi ħadd filli jibda jaħseb li se jsib xi ħaġa li se jkun jixtieq u filli jsib xi ħaġa oħra. Fi tbissima nistaqsi wkoll, jekk il-mara li bosta drabi titqies bħala s-sess id-dgħajjef, għandiex dan il-kontroll fuq ir-raġel.
L-awtriċi toħodna minn vjaġġ għall-ieħor, mit-tfulija sa etajiet akbar u minn post għall-ieħor. Jekk dan mhux biżżejjed, Saliba timmeravilja ruħa wkoll bis-seħer tad-deżert fl-istorja “In-nies tar-riħ” u kapaċi tidħol f’din il-kultura differenti u differenti għal kollox minn dik tagħna.
L-istil
L-istejjer ta’ Saliba huma bħal “ward ifuħ” (espressjoni li intenzjonalment qed noħodha mill-istorja “Żiffa riħ u ward ifuħ”), li jserraħlek moħħok u jpaxxik bit-tiżwiq ta’ kliem. Hi x’inhi l-istorja, anke jekk fiha waqtiet iebsa bħalma hi l-mewt, xorta ma ttaqqalx wisq il-qarrej. Fil-kitba nara din l-armonija bejn in-natura u aħna, l-imgħoddi u u issa, u forsi din l-armonija fil-kitba li hija riflessa f’ċerta kalma u sliem.
Il-ħila ta’ Rita Saliba hija li tosserva l-iċken dettalji, titkellem fuq l-aktar ħwejjeġ żgħar li forsi lanqas nagħtu każ. Din hija l-ħila li żżewweġ l-osservazzjoni kwazi minn lenti ta’ tifla żgħira, f’dinja kbira bi ħsieb matur u ta’ adulta. Forsi l-esperjenza ta’ Saliba bħala awtriċi ta’ bosta kitbiet għat-tfal, saħħu fiha din il-ħila li tosserva u s-sempliċita’. Fl-istess ħin l-awtriċi tagħna hija wkoll poetessa, u għaldaqstant tirrifletti u tesprimi l-ħsus tagħha bħal għanja ħelwa.
Ma tonqosx ukoll it-tbissima kultant b’sitwazzjonijiet li għalkemm ma jkunux komiċi tidħak, għallinqas wara li jkunu għaddew!
Konklużjoni
Xtaqt nagħlaq dan il-ħsieb tiegħi bil-ħsieb li nsibu fuq wara tal-ktieb:
“L-istejjer miġbura fihom sfumaturi ta’ ġrajjiet awtentiċi: għalkemm waqtiet juruk dak li jleqq, ħafna drabi jiżvelaw minn taħt dak li huwa matt u aħrax… bħal biċċa drapp tas-satin.”
Dan il-ktieb huwa ktieb ġdid ta’ Horizons Publications, u jinstab għall-bejgħ mill-ħwienet ewlenin. Għal aktar informazzjoni wieħed jista’ jidħol fuq is-sit: http://horizons.com.mt/.

(Paġna Letterarja , It-Torċa, 26 t’Ottubru 2014) — with Rita Saliba.

Konna ilna nistennew l-esperjenza tal-Arċisqof Emeritus Mons Ġużeppi Mercieca. Qabel xejn wara li rajna diversi bijografiji u awtobijografiji ma setax jonqos li magħhom ikun hemm inkluż tar-ragħaj spiritwali tal-kattoliċi li għal ħafna snin, ta’ transizzjoni kemm għall-knisja u kemm għall-pajjiż, mexxa lil Knisja fi żmijijiet mhux daqstant faċli. Ma kienx hemm dubju li l-Arċisqof Emerits kellu bosta esperjenzi xi jwasslilna, imma nafu wkoll kemm kellu fommu sieket, u forsi nazzarda ngħid qatt ma kien juri minn barra speċjalment il-weġgħat li kien iżomm ġo fih, għall-ġid tal-Knisja u għall-ġid tan-nazzjon. Dan is-skiet, huwa wkoll il-kurżita’ tagħna, imma mhux biss. L-aktar raġuni li konna b’tant ħerqa qed nistennew dan il-ktieb huwa għaliex jimla parti fl-istorja li kienet nieqsa. L-istorja, kemm jekk sabiħa u kemm jekk kerha, smajniha rrakontata minn diversi bnadi. Hija opportunita’ sabiħa għalhekk, li kwistjonijiet fejn kienet tidħol il-Knisja direttament, jaslu għalina mill-protagonist ewlieni, ħadd ħlief l-Arċisqof Emeritus

Jekk dan il-mument konna ilna nistennewh, żgur iżda li wasalt f’waqtu għaliex propju din is-sena qed niċċelebraw l-40 anniversarju mill-Episkopat ta’ Mons Gużeppi Mercieca. U propju qed jagħtina l-possibilta’ li naqraw din l-esperjenza, persuna li qatta’ ħafna snin mal-Arċisqof, u forsi wieħed mill-aktar persuni li kien jaf fil-qrib. Fil-fatt l-awtur huwa s-Sur Charles Buttiġieġ, eks-Uffiċjal għar-Relazzjonijiet Pubbliċi tal-Kurja tal-Arċisqof.

Ħarsa ħafifa

It-titlu ta’ dan il-ktieb huwa “Ilkoll aħwa fi Kristu” il-motto ta’ Mons Mercieca bħala Isqof. Fl-ewwel taqsima jirrakonta dwar it-trobbija tiegħu, is-snin bħala saċerdot, in-nomina tiegħu bħala Isqof Awżiljarju tal-Arċisqof Mikiel Gonzi u l-aħħar snin ta’ Mons Gonzi.

It-tieni taqsima titratta aktar il-kwistjonijiet li kellha l-Knisja li allura kienet immexija minn Mons Mercieca mal-Gvern ta’ dak iż-żmien. Dawn l-aktar, imma mhux biss, il-kwistjoni tal-iskejjel u l-propjeta’ tal-Knisja u naraw ukoll kif immaturaw ir-relazzjonijiet bejnu u l-Perit Mintoff.

It-tielet taqsima hija interessanti mmens għaliex naraw il-fehma ta’ Mons Mercieca dwar bosta temi bosta minnhom jaħarqu fosthom id-divorzju, persuni tal-istess sess, l-IVF, żwieġ u l-knisja.

Jekk inħares lejn dawn it-taqsimiet aktar fil-fond nista’ nislet dawn it-temi prinċipali:
Il-Valuri Spiritwali f’dinja sekulari, is-snin tmenin u r-relazzjoni mal-Perit Mintoff, deċiżjonijiet kuraġġużi u dinja li qegħda dejjem aktar tinbidel.

Il-ktieb għandu preżentazzjoni kif tixraq u kif wieħed jistenna. Huwa ktieb li jżejjen lil kull librerija, jagħmilha aktar għanja kemm fil-valur u wkoll fl-informazzjoni billi kif diġa għidna fih parti essenzjali fl-istorja ta’ pajjiżna. Insibu wkoll sett ta’ ritratti bil-kulur li jgħinnu lill-qarrej jassoċja aktar ruħu mal-ġrajjiet imsemmija. L-aktar li apprezzajt imma f’din ir-riċerka huma ritratti ta’ dokumenti oriġinali , fosthom ittri miktuba bl-idejn li l-Perit Mintoff bagħat lill-Arqisqof Ġuzeppi Mercieca fosthom fl-10 ta’ Awwissu 1987, fid-9 ta’ Awwissu 1989, 8 t’Awwissu 1997, u fit-13 t’Awwissu 1990

It-tnedija ta’ dan il-ktieb saret fis-27 ta’ Settembru fil-Palazz DePiro l-Imdina u fiha tkellmu wkoll il-President Emeritu Dr Ugo Mifsud Bonnici, Monsinjur Philip Calleja u l-Avukat Joe Brincat.

Il-Valuri Spiritwali f’dinja sekulari

Parti essenezjali mit-trobbija tal-Arċisqof (li forsi llum qed nitilfu) hija li jekk trid xi ħaġa u “ma jkollokx biex tixtriha għandek tagħraf tistabar u tistenna” (paġna 5). Naħseb li mingħajr ma nnaqqas xejn mill-esperejnzi f’dan il-ktieb, u t-tbatija personali li għadda minnha Mons Mercieca ħafna drabi fis-skiet, l-akbar sfida li għandha l-Knisja llum u li għalkemm ftit kmieni imma diġa beda jikkumbatti l-ewwel ħalel dak iż-żmien kien is-sekulariżmu u l-materjaliżmu. L-ewwel waħda tidher aktar ċara f’dan il-ktieb għaliex kien parti mill-mixja ta’ dan il-pajjiż li jsir aktar modern u sekulari, iżda f’din il-mixja seta’ kellha xi ħotob li kellhom jiġu ndirizzati. It-tieni sfida, il-materjaliżmu, hija aktar sottili – ma ġabitx tkissir u tgħajjir – iżda forsi wkoll aktar pertinenti. It-trobbija tal-Ariċisqof Emeritu, għenitu mhux ftit fil-fehma tiegħi jilqa’ għal dawn iż-żewġ sfidi kbar.

Mons. Arċisqof Ġużeppi Mercieca twieled ir-Rabat Għawdex, fil-11 ta’ Novembru 1928. Tagħrif fil-qosor dwaru nsibuha fl-introduzzjoni ta’ dan il-ktieb, u minsuġa f’aktar dettal fl-ewwel taqsima. L-aktar data importanti imma is-29 ta’ Novembru 1976, meta l-Papa Pawlu VI ħatru bħala Arċisqof ta’ Malta. Fost il-bosta ittri li rċieva kien hemm mingħand il-Prim Ministru, il-Perit Mintoff, propju fit-3 ta’ Diċembru 1976 fejn kitiblu hekk (paġna 45):

“Il-Ministri kollha u jiena nifirħulek għall-ħatra tiegħek mill-Qdustija Tiegħu l-Papa bħala Arċisqof ta’ Malta. Jalla r-relazzjonijiet tajba li jeżistu bejn il-Knisja u l-Istat t’Malta jkomplu taħt it-tmexxija tiegħek jiissaħħu għall-ġid spiritwali u materjali tal-Poplu Malti.”

“Ilkoll aħwa fi Kristu” il-motto li għażel għal dan l-episkopat, nebbhu biex jipprova jibni djalogu kostruttiv. L-akbar sors għall-qawwa spiritwali u fiżika għalih kien appuntu Ġesu’ Kristu. Mingħajr ma nidħol fil-każijiet tal-imgħoddi, naħseb dan l-aspett jidher, u żgur li hekk hija x-xewqa ta’ Mons Mercieca li jagħmel dan il-ħsieb relevanti anke għall-isfidi tallum li kif diġa għidna, għalkemm sottili, mhumiex faċli lanqas. Fi Kristu Msallab isib it-tama, u dan il-punt saħqu ngħidu aħna fl-Ittra Pastorali tad-29 ta’ Ġunju 1979 fejn tkellem dwar Knisja għas-servizz tal-Maltin kollu.

Din l-ispirazzjoni minn Kristu (għalkemm mhux direttament minn Kristu msallab) toħroġ ukoll fl-intervista li Mons Mercieca kien għamel ma Dr Joseph Muscat (kien għadu mhux mexxej tal-Partit Laburista u Prim Ministru), dak iż-żmien fuq l-istazzjon televiżiv Super One fil-programm Elfejn. Fi tweġiba dwar il-kwistjoni politiko-reliġjuza, għall-mistoqsija diretta minn Dr Muscat, Mons Merceica wieġeb li quddiem il-ferita’, il-ġerħa, il-Mulej jagħti r-rimedu u li jrid ikollna l-kuraġġ li naħfru lil min weġġagħna

Is-snin tmenin u r-relazzjoni mal-Perit Mintoff

It-tieni taqsima ta’ dan il-ktieb hija tista’ tgħid kollha kemm hi dwar il-kwistjonijiet li kien hemm bejn il-Knisja u l-Gvern ta’ dak iż-żmien. Għall-grazzja t’Alla dawn l-affarijiet huma llum fatt storiku, u jidhirli li nistgħu nitkellmu fuqhom liberalment mingħajr ma nweġġgħu lil xulxin. Hija grazzja wkoll mhux biss li din il-fażi tal-istorja għaddiet imma wkoll għax hija turija kemm dan il-poplu mmatura. Mill-iżbalji tgħallem kullħadd. Aktar milli nagħmlu ġudizzju fuq dak u fuq l-ieħor, napprezzaw il-fatt kemm għall-ġid ta’ dan il-pajjiż li jinsab kif jinsab illum kien hemm min ħadem qatiegħ inkluż il-Knisja. Fl-ewwel taqsima diġa naraw xi tibdil li l-amministrazjoni ta’ dak iż-żmien immexxija mill-Perit Mintoff bdiet tagħmel u li l-Isqfijiet wrew tħassib. Fost oħrajn naraw li l-Gvern neħħa d-dritt tal-Knisja “li tiddetermina min għandu jiġi midfun fiċ-Ċimiterju tal-Addolorata” (paġna21). Mons Mercieca jinterpreta din bħala reazzjoni għal dak li ġara fis-snin sittin fejn persuni li ħaddnu t-twemmin laburista ġew midfunin fil-parti mhux ikkonsagrata magħrufa aħjar bħala “l-miżbla” (paġna 22). Imma l-akbar inkwiet serju għal Mons Mercieca beda propju wara l-ħatra tiegħu bħala Arċisqof. Fost oħrajn insemmu l-kwistjoni dwar il-festi pubbliċi (p. 47-49), tal-fakulta’ tat-teoloġija (p. 55), it-tkeċċija tal-blue sisters (p.73-80). Interessanti mmens u b’dettalji li qatt ma konna smajna dwarhom hija l-parti dwar l-inċident ta’ bomba mal-“Palazz tal-Arċisqof”. Mons Mercieca jirrakonta kif Joyce Grech kienet ittieħdet l-għassa fejn akkużawha li kient hi stess jew qabdet lil xi ħadd biex jagħmel din il-bomba (p.132) . L-Arċisqof Emeritu ma jonqosx milli jsemmi wkoll il-qtil ta’ Karin Grech, tifla ta’ 15-il sena bint il-Professur Grech (p.51) u ta’ Raymond Caruana (p.167).

Kif wieħed jistenna parti kbira mill-ktieb hija ddedikata lill-kwistjoni tal-iskejjel tal-Knisja. Dan il-ktieb huwa dokument riċerkat b’bosta sorsi oriġinali u dokumenti storiċi oħra u oħrajn fi kliem Mons Mercieca. Fost oħrajn insibu l-pożizzjoni tas-Santa Sede fil-25 ta’ Frar 1984 (p.114) u l-pożizzjoni tal-Isqfijiet permezz tal-Komunikat Stampa fit-13 ta’ Marzu 1984. Din il-kwistjoni naturalment baqgħet għaddejja anke matul il-perjodu li Dr Karmenu Mifsud Bonnici kien Prim Ministru u ngħalqet minn gvern ġdid immexxi min Dr Eddie Fenech Adami.

Kif diġa għidna, illum dawn l-affarijiet huma fatti storiċi li seħħew imma għaddew. Fi kliem l-Arċisqof Emeritu stess, “il-Perit Mintoff għamel il-parti tiegħu” u hu wkoll (p. 193). Mons Mercieca baqa’ jżur bosta drabi l-Perit Mintoff meta kien l-isptar, li min-naħa tiegħu kien jurih “li jieħu gost u japprezza ħafna” (p.192). Ikompli jgħid li “it-ton tad-diskors ta’ bejnietna hekk kien sar: kalm, sabiħ, ta’ ħbieb sinċieri” (p.193).

Deċiżjonijiet kuraġġużi

Jekk is-snin tmenin kienu diffiċli, ma jonqsux sfidi oħra kif semmejt hawn fuq. Mons Mercieca kellu jieħu diversi deċiżjonijiet iebsa fosthom it-tnaqqis tal-propjeta’ li iżda sarrfet biex bosta familji bnew id-dar tagħhom u fuq kollox il-Knisja setgħet aktar tiffoka fuq l-impenn pastorali (p.203). It-tmexxija ta’ Mercieca ġiet fi żmien fejn il-Knisja forsi għall-ewwel darba bdiet tnaqqas l-importanza tagħha mhux biss għall-istat imma fis-soċjeta’ b’mod ġenerali inkluż għall-ħafna persuni. Dan wassal għal sfidi mhux biss materjali (ta’ flus), imma anke morali. Bdejna nitkellmu fuq id-divorzju għall-ewwel darba (p.215), persuni tal-istess sess (p.221), u prokreazzjoni assistita(p.222). L-akbar pjaga għall-Knisja tibqa’ imma l-abbużi sesswali fi ħdanha. Għal dan il-fatt fil-ktieb insibu kapitlu sħiħ fosthom dwar il-politika li ħaddan Mons Arċisqof u l-miżuri li ħa sabiex din il-problema tiġi ndirizzata b’mod ħolistiku (p.271 – 278). Sfida oħra kienet dik tar-refuġjati u immigranti irregolari li l-Knisja ma setgħetx ma tilqax b’imħabba waqt li tagħraf id-diffikultajiet nazzjonali. Fl-istess ħin kellek bosta mumenti oħra li ċertament kienu sbieħ għal Mons Arċisqof fosthom il-ftehim bejn il-Gvern Malti u l-Knisja fejn fost oħrajn ġie ggrarantit it-tagħlim tar-Reliġjon Kattolika fl-Iskejjel tal-Istat (p.225). Ta’ min insemmu wkoll il-ftuħ tar-radju RTK li ta’ vuċi lill-Knisja permezz ta’ mezz li seta’ jintlaħaq min-nies.

Il-ktieb jispiċċa fl-opinjoni tiegħi b’żewġ kapitli sbieħ, li ċertament huma fost l-isbaħ mumenti tal-Arċisqof Emeritu: L-ewwel beati Maltin, u s-sinodu djoċesan .

Konklużjonijiet

Huwa xieraq li l-konklużjoniet nislithom mill-ktieb innifsu u minn ħsibijiet Mons Mercieca. Qabel xejn il-maħfra, li tant hija importanti u relevanti għal kull żmien, li permezz tagħha biss persuna tista tfiq u timxi ‘l quddiem. Dan il-poplu mexa ‘l quddiem għax ħafer. Għal qalb l-Arċisqof Emeritu tibqa’ dejjem il-familja. Minkejja l-isfidi ġodda, wieħed irid jara kif il-familja tibqa’ istituzzjoni importanti ħafna għas-soċjeta’. Tema oħra importanti li nara f’dan il-ktieb hija l-mod kif wieħed jaħdem ma’ ħaddieħor. Hekk kif jgħid fil-bidu, valur imporanti li ħa fit-trobbija tiegħu huwa li “trid taħdem, u trid taħdem ma’ ħaddieħor, mhux waħdek” (p.5). Huwa dan il-valur, fl-opinjoni tiegħi, li wassal biex Mons Mercieca jilqa’ l-isfidi ġodda li kellu.

Bla dubju dan huwa ktieb li nirrakomandah. Huwa ktieb fuq ta’ u dwar l-Arċisqof Emeritu Ġużeppi Mercieca. Imma huwa wkoll ktieb tagħna lkoll bħala pajjiż.
(Paġna Letterarja, 19 t’Ottubru 2014)

Ċertament li wieħed mill-aktar kotba li konna qed nistennew kien X’Seta’ Ġralu lil Kevin Cacciattolo?, l-ewwel rumanz ta’ Mark Vella (pubblikazzjoni: Merlin Publishers). Fil-fatt konna qed nistennew b’ħerqa it-tnedija ta’ dan il-ktieb li saret fid-29 t’Awwissu 2014 peress li r-rumanz ta’ Vella rebaħ il-kompetizzjoni letterarja #abbozz li tellgħet il-Merlin waqt il-Festival tal-Ktieb is-sena l-oħra. X’seta’ ġralu lil Kevin Cacciattolo? Din hija l-mistoqsija ta’ dan il-ktieb li wieħed jibda jindaga fuqha, permezz ta’ Mark il-ġurnalista, mit-tieni nofs ta’ dan il-ktieb, wara l-għibien ta’ Kevin. Wieħed iżda ma jistenniex soluzzjoni faċli, u l-ktieb iħallik b’bosta mistoqsijiet. Lanqas huwa l-għan tal-ktieb li jasal għal din it-tip ta’ soluzzjoni, għaliex dan mhuwiex ktieb polizjesk u lanqas ta’ xi misteru li jrid jiġi solvut. Fil-fehma tiegħi, Vella jinqeda bil-ġrajja ta’ Kevin biex iqanqal diskussjoni. Fil-fatt l-aktar element li forsi jiena nammira f’dan ix-xogħol ta’ Mark Vella huwa li ma jimita lil ħadd – huwa ktieb uniku, għallinqas mhux faċli li tiddefenixxih u lanqas li tqabblu ma’ awturi oħra. Mhuwiex ktieb investigattiv bħal ta’ Mark Camilleri ngħidu aħna, lanqas jitratta t-tmeninijiet bħal Alex Vella Gera, jew l-esperjenza tal-iskola bħal Ġuże Stagno. Il-binja tal-ktieb huwa it-tejp tal-ġurnalista, imqassam prinċiparjament fl-istorja ta’ Kevin fl-ewwel parti karatterizzata mir-RWND u PLAY u dak li jseħħ wara, naturalment wara l-FFWD. L-aktar aspetti li laqtuni jiena huma: Id-dinja mill-għajnejn ta’ tifel, is-snin tmenin, u l-istil ta’ kitba. 

Id-dinja mill-għajnejn ta’ tifel 

Nistqarr li dan mhux l-ewwel ktieb li ġie f’idejja li jitħaddet dwar l-esperjenzi tal-iskola, pero f’dan il-każ huwa aktar għall-isfond milli għall-għan ewlieni. L-iskola hija d-dinja ta-tfal. Huwa l-ambjent fejn iqattgħu l-aktar ħin. Kevin isofri minn ibbuljar minn sħabu. Dawn huwa deskritt b’ħafna dettal, li bla ma trid faċilment tistħajjel ix-xenarju bħallikieku qed tara l-istampa quddiemek. Franesco “jxejjer idu kważi għal wiċċ Kevin”, ieħor “jgħajjat irrabbjat miegħu u jgħolli idu biex ikeċċih ‘l hemm” (p.38), u wara “jissikkawh mal-bieb u jibdew itux h bil-ponn” imbagħad jibda miexi “jistampah ballun ma koxxtu” u “borża tal-plastik mgħaffġa ballun tolqtu fuq rasu”. (p.39)

Bħala tifel, Kevin ma jifhimx ħafna affarijiet. U ngħid li kellu raġun biex ibigħ. Fi żmien l-ambjent tal-ktieb tagħna, u se nitkellmu dwaru aktar fid-dettal, it-tfal ftit li xejn kienu mismugħa. Imma donnu, għallinqas kif rajtha jien, lanqas il-ġurnalista ma seta’ jifhem kollox f’din id-dinja, u qisu hemm dan it-tip ta’ paralelliżmu, billi l-ġurnalista donnu kien nieqes mill-kuraġġ. U ngħiduha kif inhi: Mhux li kien kif qal wara kollox Ġesu’ ta’ Nazaret inkunu bħat-tfal! 

Is-snin tmenin 

STOP RECORD PLAY RWND PLAY. Naturalment, il-każett. Min hu ta’ mpari lkoll niftakru kemm konna nirrekordjaw lilna nfusna jew minn fuq ir-radju. L-isfond ta’ dan il-ktieb huwa s-snin t-tmenin, li jien ngħid, li waqt li aħna nerġgħu inġeddu bosta memorji, dawk li huma iżgħar minnha għandhom isibu dan il-ktieb ferm interessanti, jekk xejn għall-fatt li jaraw il-ħajja, qabel daħlu l-internet u l-mobajl. Mhijiex it-teknoloġija biss li naraw differenza imma fl-istil tal-ħajja b’mod ġenerali. 

Mhuwiex l-iskop ta’ Vella li jirrakonta dawn is-snin b’ħafna nostalġija u romantiċiżmu imma aktar qed jagħti stampa – kif diġa għidna mill-għajnejn ta’ tifel ta’ dawn iż-żminijiet. Ftit li xejn kien hawn opportunitajiet għal dawk it-tfal li jibqgħu ftit aktar lura fl-istudji akkademiċi tagħhom u fil-ħiliet sportivi. It-triq għal Kevin ma kinetx waħda faċli. “Kevin ma jirbaħx tlielaq. Kevin m’għandux midalji. U lanqas premijiet. Juan dejjem jiġi l-ewwel fl-Ingliż u Francesco għandu ħafna midalji tal-futbol. Kevin ma jiġi l-ewwel f’xejn” (p. 79). Fl-isports day, ommu ma tkunx trid tiġi “Tgħidlu li mhuwiex tajjeb u mhux se jirbaħ.” (p.80) għalkemm dan ma tgħidulux biex tweġġgħu. It-trobbija llum ukoll inbidlet, kif inbidlet il-pedagoġija, u xi wħud isostnu li minn estrem morna għall-ieħor u t-tfal qed ikollhom wisq drittijiet u huma mfissdin bl-opportunitajiet. Fi żmien ir-rakkont tagħna, l-għalliem kien juża r-riga(p.41), prattika li għall-grazzja t’Alla inqatgħet u kellha bżonn tinqata’ fl-inħawi kollha tad-dinja. 

Hawn Malta, is-snin 80 ma kinux żminijiet faċli, l-aktar f’dak li għandu x’jaqsam ma’ klima politika. Hu x’inhu t-twemmin politiku tagħna, llum ilkoll inħarsu lejn dawn iż-żminijiet bħala parti mill-istorja, li għaddiet biex qatt aktar ma jerġgħu jiġu. Pajjiżna evolva politikament, u bosta minna lanqas noħolmu biex ma ngħidx niskantaw kif f’pajjiżna kien hemm elementi vjolenti li naffru s-sliem. Familja sħiħa taqla’ xebgħa minħabba t-twemmin politiku tagħha (p.249). U hawn joħroġ id-dibattitu li kien ewlieni f’dawk iż-żminijiet. Wara kull att kundannabbli bla riżervi ġej minn fejn ġej, dak iż-żmien kienet tqum il-mistoqsija: Min kien wara din il-vjolenza? Xi wħud kienu jsostnu li l-istess partit kien iqabbad xi nies minn tiegħu biex jeħel il-partit l-ieħor (p.250). Imma din l-ipoteżi naturalment ma kinetx aċċettata minn xi wħud. 

L-istil 

L-aktar punt li jispikka f’dan il-ktieb huwa l-istil kif inhu miktub. Jinqata’ mill-mod tradizzjonali ta’ storja li ssegwi pass wara pass. Ir-rakkont “nisimgħuh” mill-każett. U għalhekk RWD u PLAY u niltaqgħu mal-ġrajja ta’ Kevin. Imbagħad FFWD u naraw dak li ġara wara. Il-ħsejjes bħal donnu tismagħhom għaliex Vella bil-kitba tiegħu jolqot is-sensi, tant li tistħajjel li qed tara, tisma’ u tħoss waqt li tkun qed taqra. 

L-awtur jagħmel sforzi varji biex ivarja il-kitba tradizzjonali. U f’xi bnadi jpoġġielna quddiemna wkoll it-taħdit, u anke l-kitba fosthom il-komponiment (kapitlu 4). 

Jekk nirriflettu ftit fuq dan, ta’ min ngħidu li dak li l-Litteriżmu ġdid fil-fatt mhu ġdid xejn, għaliex fi żmienna dak li ma konniex nagħmlu bil-media soċjali u l-blogs konna nagħmluh billi fost oħrajn nibagħtu xi karta minn bank tal-iskola għal ta’ warajna. Naf li bosta qarrejja ta’ din il-paġna, li tant għandhom għal qalbhom il-Malti, forsi bir-raġun, jitħassbu ftit dwar kif il-lingwa ħafna drabi tiġi miktuba ħażin permezz tal-mezzi tat-teknoloġija moderna, u saħansitra xi għalliema juru tħassib li bil-mezzi tat-teknoloġija, il-lingwa qegħda tiġi mkasbra. Waqt li wieħed dejjem għandu jipprova jikteb sew, irridu niftakru li l-lingwa qegħda wkoll biex ninqdew u l-pjattaforma diġitali bosta drabi hija estensjoni tal-grawnd tal-iskola u l-pjazza tar-raħal. Barra min hekk bosta m’għandhomx il-ħiliet bażiċi fil-kitba u forsi lanqas fil-komunikazzjoni. Dan kien minn dejjem. Fir-rumanz tagħna, Kevin tħabat mhux ftit biex jikteb sew il-komponiment (p.45), u dam mhux ftit jirranġa l-ortrografija u jaqta’ xi sentenza `l hemm u `l hawn. 

Konklużjonijiet 

Kif diġa tennejt fil-bidu, il-ktieb huwa mexxej b’deskrizzjoniiiet mill-aqwa, u joħodna minn xena għall-oħra. Vella ma jaħrablu xejn, u fit-tajjeb u l-ħażin ħadd u xejn ma jeħlisha! La Mintoff li kien Prim Ministru fit-tmeninijiet u lanqas stabbilimenti popolari f’Paceville fid-disgħinijiet. Anke l-ġurnal l-orizzont jissemma! 

U fuq kollox: x’seta’ ġralu lil Kevin Cacciattolo? Side B PLAY u nieħdu ftit ħjiel, għalkemm ngħid għalija xorta waħda bqajt b’ħafna mistoqsijiet. Fuq kollox ir-rumanz iġagħlek tirrifletti u taħseb. Nistqarr li waqtiet nistħajjel li Cacciattollo huwa f’kull wieħed minna li nosservaw, bosta drabi bla ma nifhmu, u ngħixu ċ-ċirkostanzi li mhux dejjem ikollna kontroll fuqhom. 

Ir-rumanz jinsab għall-bejgħ mill-ħwienet tal-kotba kollha u direttament online minnwww.merlinpublishers.com
(Paġna Letterarja, It-Torċa, 5 t’Ottubru 2014) — withMark Vella.

Il-Kotba tat-tfal ħelwin wisq! Niggustawhom aħna l-kbar, aħseb u ara t-tfal. U kemm huwa sew li t-tfal jaqraw, mhux għax bilfors, imma għax tassew isiru ħbieb tal-ktieb. U ktieb bħal m’għandna f’idejna ċertament illi jilħaq dan il-għan, għaliex it-tfal ser jogħġobhom, jaqrawh u jiggustawh. Jekk sa miċ-ċokon it-tfal jitrawmu bil-ktieb f’idejhom, it-tfal se jibqgħu jaqraw u aktar ma jaqraw aktar jimtlew bil-għerf u l-kreattivita’. Merlin Publishers minn dejjem għamlu sforz sabiex iwasslu kotba barranin b’ilsien pajjiżna, sabiex uliedna jkollhom f’idejhom l-istess kotba li nsibu b’ilsna barranin. Dan l-impenn baqa’ u l-ktieb li għandna f’idejna huwa adattat mit-Taljan mill-awtur li m’għandu bżonn ta’ ebda introduzzjoni, Trevor Zahra.

Il-ktieb għandu preżentazzjoni mill-aqwa. Karta sabiħa u stampi sbieħ. L-istampi huma integrali fil-ktieb u fl-istorja. Mhumiex miżjudin biex ‘iżejnu’ jew janimaw. Dan jagħmel il-ktieb wieħed interattiv. Aspett ieħor huwa li t-tipa mhijiex waħda uniformi, imma waqtiet narawha fil-korsiv u f’xi bnadi ikbar. Kemm l-istil tal-kitba, u kemm l-aspett li semmejt tal-istampi, huma importanti ħafna għaliex bl-iżvilupp tal-qari u divertiment teknoloġiku, t-tfal illum, forsi kontra dak li kien isir ftit taż-żmien ilu m’għadhomx jaqraw biss linja wara linja. Għalkemm mhux mixtieq, konsegwenza t’hekk hija li sakemm idakkru fihom id-delizzju tal-qari u l-imħabba tal-ktieb, it-tfal żgħar se jaraw distinzjoni bejn il-preżentazzjoni diġitali u l-ktieb. Ktieb bħal dan li għandna f’idejna, Aċċù!, jilqa’ din l-isfida u jippreżenta l-istorja lit-tfal iż-żgħar, b’mod interattiv ħafna. U iva, huwa tajjeb, u sabiħ li uliedna jkollhom ktieb f’idejhom.

Dan il-ktieb mhux kumbinazzjoni li qed inġibu mal-ewwel fl-ewwel ftit ġimgħat ta’ sena skolastika ġdida. Għaliex għan ieħor ta’ dan il-ktieb huwa li jtaffi ftit il-biża fl-ewwel jiem tal-iskola. Ngħiduha kif inhi, mhuwiex daqshekk faċli għat-tfal kollha li jaċċettaw li ser jinqatgħu għall-ħafna siegħat mill-ġenituri/dawk li jieħdu ħsiebhom u mill-għożża li trawmu fiha. Il-ktieb għandu l-għan li joħloq tbissima fit-tfal, jew aktarx li jdaħħakhom. Aċċù! Teo jagħtas u jinbidel “f’qattus bil-pil twil u artab” u mbagħad kelb, u mbagħad rakun, flamingo, kamaleonte. X’ser jagħmel imma issa li ser tibda l-iskola? Inħallikom bil-kurżita’! Aċċù!
(Paġna Letterarja, 5 t’Ottubru 2014)