Omar Seguna

Anthony Mahoney  jissellef xi wħud mill-elementi kompożizzjonali minn dawk tal-impressjoniżmu.   Il-pitturi tiegħu huma kkaratterizzati b’kuntrast bejn id-dawl u d-dlam li joħolqu emozzjonijiet differenti u ħafna drabi dak espress fuq it-tila huwa xhud tal-fażijiet tal-ħajja tal-artist.   Skond il-kritiku tal-mużika Camille Mauclair, “Id-dawl jintuża fil-pitturi ta ‘l-Impressjonisti bl-istess mod li t-temi huma estiżi b’mod sinfoniku fil-mużika.”  Għandna wkoll taħlita ta’ figurazzjoni u l-astrazzjoni li għalkemm huma kunċetti totalment opposti, iżewwiġhom flimkien b’mod tassew tajjeb. 

Il-ktieb jimxi b’mod loġiku li jgħin il-qarrej jifhem sew l-artist u jimxi dan il-vjaġġ artistiku miegħu.  Għaldaqstant jibda bil-bijografija, ħsieb kif inhu xieraq ta’ Fr Norbert Ellul Vincenti u wara ħsibijiet ta’ bosta ħassieba fosthom Rose Lapira, Lina Brockdorff, Dominic Cutajar, Kenneth Wain, Tony Mahoney u bosta oħrajn.  Nikkwota minn J.Borg Galea dwar “Far from the Madding crowd”minn silta li deheret propju f’dan il-ġurnal, it-Torċa, fl-1974:  

“Bla dubju l-ħila artistika ta’ Mahoney qed tħalli riżultati sbieħ.  Nieħdu gost ninnutaw il-progress ta’ dan l-artist li deher ukoll li stabbilixxa ruħu fil-qasam tal-arti kontemporanja.  Bla dubbju l-aħjar kwadru mimli dawl spikkanti kif ukoll joffri ħemda assoluta, huwa ta’ Mahoney” (p.49).   

Minn dak iż-żmien ċertament li Mahoney sar wieħed mill-artisti ewlenin u stabbiliti.  U tabilħaqq din id-deskrizzjoni għadha tapplika għaliex id-dawl jispikka fix-xogħlijiet tiegħu u joffru dak il-mument għal riflessjoni.  Kull kwadru storja għalih imma dejjem jistiednek sabiex tieqaf u tapprofondixxi.  L-istess approfondiment tal-artist li jġgħalek tieqaf mill-ħajja ta’ kuljum u taħseb. 

Bosta kwadri jixhdu mument fil-ħajja u għalhekk nistgħu ngħidu li fihom infushom huma bħal vjaġġ spiritwali.  In-natura ukoll hija evidenti f’ħafna minn dawn il-kwadru. Qabel xejn il-bniedem fin-natura minn dejjem kien jarha bħala ħolqien li jmur lil hinn mill-ħiliet tiegħu.  Fin-natura dejjem għaraf kobor ogħla mill-għerf tiegħu.  Imma fl-istess ħn in-natura tagħti spazju wkoll għal esperjenza traxxendentali.  Mhux ta’ b’xejn li l-istess ritmu tal-baħar, tħaxwix tas-siġar u saħansitra l-istess kuluri ispiraw numru kbir ta’ artisti u stidnuhom biex jagħmlu din l-esperjenza spiritwali.  Mahoney jinqeda b’simboli, bħalma jagħmel ngħidu aħna fin-nattivita’.   U wara kollox is-simboli mhux ħtieġa oħra, kif anke jgħid Jung, għall-bniedem?  Is-simboli huma ta’ ħtieġa biex nifhmu dak li jmur lil hinn mill-limitazzjonijiet tal-bniedem.  Id-defenizzjoni ta’ kull realta’ metafiżika minn dejjem ġiet imfissra permezz ta’ simboli mill-famuża parabbola tal-għar fi Platun sal-parabboli ta’ Ġesu’ ta’ Nazaret.  U hekk għamlu l-artisti tagħna meta b’ħafna figuri matul is-snin umanizzaw ir-realta’ tad-Divin. 

Ix-xogħlijiet ta’ Mahoney għaldaqstant iwasslu għal din l-ispiritwalita’ xi wħud taħt il-kappa Kristjana.  Ċertament iżda li r-riflessjoni li toħroġ titlaq mill-figuri reliġjużi u titwassal permezz tan-natura u elementi oħra.  Li kieku kienet poeżija kont ngħid li l-metafora li juża tmur lil hinn mill-binja tal-knisja imma aktarx li jissellifha mill-elementi naturali .  Hekk ngħidu aħna l-Ħniena Divina titwassal permezz ta’ maltempata li fiha wieħed jistaqsi u jitlob propju għall-ħniena.  Fil-kwadru “At Peace.  All is Accomplished” Ommna Marija tieħu sehem mill-istess imħabba ta’ binha fuq is-salib imfissra bħal nixxiegħa tal-ilma.  Ħafna minn dawn ix-xogħlijiet huma mezzi li jgħinunna fid-dixxerniment u li nissieħbu mal-istess artist fil-proċess ta’ meditazzjoni.   

Wara sezzjoni twila li fiha l-qarrej huwa mgħejjun bl-opinjoni tal-kritiċi,  l-ktieb iwasslilna dawn il-pitturi wara xulxin u għaldaqstant nistgħu ingawdu dawn ix-xogħlijiet permezz ta’ dan il-ktieb.  

Jiena nistieden lill-qarrejja tagħna:  Ejja napprezzaw ix-xogħlijiet lokali.  Imma aktar minn hekk, ejja nsibu ħin għall-approfondiment, għal meditazzjoni li wara kollox huwa rigal stess għalina nfusna.  Ktieb bħal dan jgħolli l-valur tal-librerija tagħna imma fuq kollox jgħolli l-valur kulturali tagħna.  

Dan huwa ktieb, pubblikazzjoni oħra ta’ Horizons huwa r-riżultat ta’ snin twal ta’ studju u meditazzjoni minn Mahoney f’tentattiv biex jimmaterjalizza t-timriħ spiritwali u poetiċi tiegħu, flimkien mal-ħolm permezz tat-tila.  U aktar minn hekk seta’ jwasslilna kwadri li fihom infushom huma għodda għalina għal serħan u kontemplazzjoni.  

it-torca-2021-07-11_18-18

it-torca-2021-07-11_19-19

Jekk poeta juża l-karta u l-pinna, jekk pittur juża t-tila u l-pinzell, fl-arkitettura jintużaw l-ispazji biex jinħoloq ambjenti li joħolqu sens ta’ armonija fil-bniedem u joffrulu l-possibilta’ li jimraħ fid-dimensjoni spiritwali tiegħu.   Imma l-arkitettura mhijiex biss arti imma fuq kollox matematika.   U permezz tal-ġeometrija, Richard England joħloq distanzi għal dak li huwa infinit, joħloq spazji biex jgħinna dak li jmur lil hinn minn kull regola matematika li m’hemmx strumenti biex tkejjel dak li jmur lil hinn minn spazji materjali.  Nagħmilha ċara li dan mhux ktieb dwar il-knejjes:  Huwa ktieb dwar spazji sagri.  F’moħħ Richard England kien hemm kull pajsaġġ, kull spazju li l-bniedem jagħraf id-dimensjoni tiegħu.    Dan jidhirli huwa l-qofol ta’ dan l-ktieb li jiddokumenta x-xogħol ta’ Richard England f’dak li għandu x’jaqsam ma’ spazji sagri.  Il-bniedem sa mill-qedem kien affaxxinat biss-sagru, għaliex minn banda ħass li huwa dipendenti minn elementi naturali oħra, ix-xemx, l-ilma, l-ħxejjex u fl-istess ħin għaraf li hemm qawwiet ikbar minnu.  It-tempji neolitiċi tagħhna huma xhieda ta’ arkitettura sagra , fejn missirijietna għarfu dak li kienu qed jaraw `il fuq mill-esperjenza umana, ibda mix-xemx sal-istess twelid,  ħajja u mewt.  

Dokumentazzjoni tax-xogħol ta’ Richard England fi ktieb hija ċertament ta’ valur fiha nfisha.  Imma l-aktar ħaġa li tispikka f’dan il-ktieb huma ċertament in-numru ta’ disinji, pitturi u pjani oħra tal-arkitett Richard England li qatt ma ġew immaterjalizzati.   Dawn ikomplu jikkonsolidaw l-istess ħsieb u jibnu ma’ xogħlijiet li twettqu u ovvjament fl-istess ħin jagħtuna dan it-tagħrif li qajla kien ikollna u forsi kellna kurżita’ dwarhom.   

Il-ktieb jibda’ b’tagħrif dwar ix-xogħlijiet ta’ dan l-arkitett u anke jfisser ir-rabta ta’ postijiet spiritwali u kif inhuma mfissra fil-ħsieb u l-ħila ta’ dan l-arkitett kbir ta’ fama internazzjonali.   Huma bosta dawk li jafu lil dan l-arktiett mix-xogħlijiet tiegħu fosthom ta’ lukandi fit-tmeninijiet fejn l-industrija tat-turista kompliet tikber.  Ix-xogħlijiet tiegħu ġew rikonoxxuti bosta drabi internazzjonalment, fosthom permezz ta’ 11-il għaqda interenazzjonali tal-arkitettura prestiġjużi u żewġ assoċjazzjonijiet tal-arkitettura fi ħdan il-Commonwealth.  Biss, li jagħmel dan il-ktieb differenti huwa li nidħlu b’mod aktar intimu mal-ħsieb ta’ dan l-artist u perit.

Sezzjoni oħra importanti hija dwar dak dak li sawwar l-ħsieb ta’ Richard England. Dan sabiex juri kif ix-xogħol ta’ England huwa riviżitazzjoni tal-passat b’dawk ta’ antiċipazzjoni tal-futur.  Irridu ngħidu li l-għerf ta’ dan il-bniedem, ġenju u informat bl-istudju u l-esperjenza, daħħal f’pajjiżna kunċetti innovattivi fl-arkitettura. Imma fl-istess ħin kien ukoll prodott Malti, jaf sew il-kultura, d-drawwiet, u fuq kollox l-arkitettura tagħna l-Maltin.   F’din is-sezzjoni naqraw dwar l-għeruq neolitiċi tagħna.  It-tempji, bħal numru ta’ poeti (jiġuni f’moħħi Marlene Saliba) affaxxinaw lill-artisti tagħna.  Epoka oħra bla dubju ta’ xejn kienet dik barokka u hawn fil-ktieb insibu dsinn tal-Knisja tax-xagħra minn Richard England, fost oħrajn;  xempju ħaj ta’ din l-epoka.   Ġaladarba qed insemmu x-Xagħra ta’ min wieħed isemmi, għalkemm mhux relatata ma’ dan il-ktieb u t-tema, li hija magħrufa bħala l-villaġġ tal-mara tal–fertilità u tal-mara li għall-Insara, Binha huwa l-ħajja.  

Imbagħad għandna sessjoni twila dwar ix-xogħlijiet tiegħu, l-ewwel taqsima hija dwar spazji fejn b’mod metaforiku ngħid jien, is-skiet ikellmek.  Kif inhu xieraq jibda propju bil-ġnien dedikat lis-sinjura tiegħu stess, segwit bl- Aquasun Lido, ir-razzett ta’ Sandrina fl-Imġarr, il-ġnien ta’ Apollo San Ġiljan, Dar il-Ħanin Samaritan f’Santa Venera u ħafna oħrajn.   Imbagħad għandna sezzjoni sezzjoni dwar spazji sagri.  Dawn huma magħrufa ħafna mal-qarrejja tagħna u fost oħrajn insibu l-Knisja ta’ San Ġuzepp, il-Manikata, il-Knisja ta’ San Franġisk t’Assisi, fil-Qawra, kappella ta’ Sant Andrija Pembroke, Il-Millennium Chapel, kappella tal-mużew fil-Blata l-Bajda u fergħat oħra, kappella privata f’daru u ħafna oħrajn.   Bosta drabi mas-sagru nsibu marbut mal-vjaġġ tagħna lejn ħajja oħra u lejn l-eternita’.   U f’dan il-ktieb insibu wkoll numru ta’ kappelli tal-mejtin fiċ-Ċimiterju  ta‘ Santa Marija Addolorata.    Richard England kien  responsabbli wkoll fl-armar tal-Palk meta ġie l-Papa fostna, espisodji li bosta minnha lkoll niftakru.  Anke hawn, xejn ma sar kumbinazzjoni u f’kollox kien hemm tifsira.   

Interessanti ħafna, kif elenkajt fil-bidu ta’ dan l-artiklu, hija s-sezzjoni dwar numru ta’ proġetti li qatt ma raw id-dawl.  Fost dawn insibu l-Knisja f’Ħad-Dingli, l-Kappella tal-Ġiżwiti fil-Qawra, 

Disinn tal-kappella għall-isptar Mater Dei (dak iż-żmien kien għadu bil-ħsieb San Raffaele), knisja f’ Ħal Farruġ u saħansitra anke barra minn xtutna fosthom fi Krakova u anke f’Bari.   F’din is-sezzjoni nsibu saħansitra pjan għal knisja inter-reliġjuża. 

Ta’ min wieħed jgħid li fl-2019 ġewwa Sofija, dan il-ktieb ġie ppremjat midalja tad-deheb fil-kompetizzjoni internazzjonali tal-Ktieb.   Dan il-ktieb kien kofinanzjat minn APS Bank u pubblikat minn Kite Group. 

it-torca-2021-07-11_18-18

it-torca-2021-07-11_19-19

Il-Professur Oliver Friggieri kien afdani (u fl-istess ħin inħoss din ir-responsabilta’) li nippublikalu fuq din il-paġna, traduzzjonijiet tal-poeżiji tal-awtur kbir Norveġiż Knut Ødegård.

it-torca-2021-06-20_22-22

it-torca-2021-06-20_23-23

Meta nixjieħu, qalbi,
u l-kokka tiġi biex taqbadna
(kaw-kaw, imbagħad nitilqu b’ċaqliqa waħda ta’ ġwenħajhom, fl-arja),
fej’ imbagħad se tkun imħabbitna?

Dan kollu

Nota: Minħabba n-natura ta’ dan l-artiklu u l-importanza ta’ din it-traduzzjoni, qed naqsam magħkom il-fajl bil-poeżiji tradotti u kif qegħdin ippreżentati hawnhekk. Dan sabiex jista’ jerġa’ jkun hemm aktar ħtieġa ta’ qari tal-provi u b’hekk dan ix-xogħol isir parti mil-librerija vasta ta’ xogħlijiet li tana l-Professur Friggieri.
Il-Poeżiji

Awturi : Kris Dimech
Pubblikazzjoni: Horizons

Tfajla li għadha qed tlesti l-eżamijiet tal-Matsec, mimlija ħolm u aspirazzjonijiet, mhux inqas dawk mal-maħbub tagħha Mikas.  Min jaf kemm ħolm dwar il-futur tagħha!  U imbagħad bħal sajjetta fil-bnazzi li taħsad il-ħajja ta’ Mikas u minn hemm jibda kollox. Mikas intlaqat b’tiri ta’ arma tan-nar waqt li kien ix-xogħol.  U minn hemm jibdew ħafna mistoqsijiet, li bdew għaddejjin minn moħħha.  X’kien qed jaħbi minnha Mikas matul dawn is-sitt xhur li kienu ilhom flimkien?  Possibli li Mikas ma kienx il-ġuvni li kienet taf hi? 

Ma’ dawn il-mistoqsijiet imbagħad hemm ukoll dawk fl-għassa tal-pulizija, post li qatt ma kienet resqet lejh u sfortunatament issa kellha tagħmel dan għal bosta drabi.  Mistoqsijiet li għalihom ma kellha ebda risposta.   L-istorja tiżvolġi meta nsiru nafu li Mikas kellu jagħti mitt elf ewro.  Insiru nafu lill-familja tagħha, fosthom lil oħtu Ramona.  U imbagħad għandna r-relazzjoni tagħha ma’ Julian.  

Dan il-ktieb jikkonisti f’40 paġna mid-djarju ta’ Sandra, imqassma f’40 kapitlu.  L-istorja tibda fis-17 ta’ Mejju u toħodna f’40 jum ta’ tensjoni, suspans, mistoqsijiet, u fuq kollox ħafna emozzjonijiet.  Il-binja tal-istorja hija waħda eċċezzjonali, kull kapitlu jibni fuq ta’ qablu b’aktar mistoqsijiet jew skoperti ġodda.  Kif wieħed jistenna, waqt li qed taqra bħal donnu tibda tixtieq li tinstab soluzzjoni għal dan il-każ.  U fuq kollox li ssir ġustizzja.  Hija storja realistika ħafna, fejn Kris Dimech jiddeskrivi b’ċerta dettal l-esperjenza ta’ dawn iż-żewġ familji.  L-istorja hija rakkontata fit-tielet persuna, bħal ħafna kotba barranin ta’ dan il-ġeneru.  Biss kull kapitlu jibda b’silta mid-djarju, u allura l-awtur inqeda b’din il-parti biex ikun jista’ jidħol aktar fil-personali u jagħtina l-istorja wkoll minn perspettiva.  Id-djarju fil-fatt iġgħalna nħossu aktar l-emozzjoni u l-ħsus ta’ Sandra.  Għoġobni ħafna l-fatt li l-awtur ma jippruvax ikun dommatiku, ma jagħmilx ġudizzju fuq il-ħajja tan-nies jew jagħti xi spjegazzjoni razzjonali għal kull ma jseħħ.   

Il-ktieb huwa ibbażat fuq dak li Sandra tirrakkonta lill-akbar ħabib tagħha; Id-Djarju.   Imma l-qofol ta’ dan il-ktieb huwa l-istorja mimlija intriċċi, tensjoni u emozzjonijiet.  Fuq kollox ħafna imħabba.  

Kotba oħra ta’ dan l-awtur huma Ix-xirka tal-klieb, Braziliant, Elena u Imħabba u tradiment, l-aħħar tnejn bħad-djarju ta’ Sandra huma l-aktar riċenti.  

it-torca-2021-06-13_18-18

it-torca-2021-06-13_19-19

Awturi : Alfred Massa
Pubblikazzjoni: Horizons

Alfred Massa m’għandu bżonn ebda introduzzjoni dwar kitba ta’ rumanzi (barra li huwa wkoll poeta).  Dan l-aħħar għadu kif tana l-ktieb “Ir-rutina tal-kwarantina” u qablu “Rebbiegħa kollha lwien”.  Issa reġa’ għandna dan il-ktieb, ġdid fjamant “Ir-raġel li ġie mal-lejl”.   Minkejja li dan huwa rumanz, l-awtur ma jinħeliex f’dewmien u kif ngħidu, tidwir mal-lewża.  Fih innifsu anke l-ktieb mhux wieħed volumuż.  Hija storja ħelwa, pero’ fl-istess ħin imħawra b’elementi ta’ misteru u emozzjoni. 

Fiċ-ċentru tal-istorja hemm il-familja ta’ Bettina, armla ta’ Victor li nsiru nafuh fl-ewwel kapitlu.  Trid tadatta għar-realta’ ġdida u b’xi mod timla l-vojt li ħalla żewġha.  Kollox jinbidel meta darba waħda bil-lejl iħabbat il-bieb raġel misterjuż li jitkarrab għall-għajnuna mqar għal dak il-lejl.  Bettina traqqdu f’darha u aktar tard tiddeċiedi li lil dan ir-raġel, li ntroduċa ruħu bħala Konrad, iżżommu f’darha sabiex jgħin fl-għelieqi.  Dan għall-ewwel kien kontra x-xewqa taż-żewġ uliedha għaliex ma setgħux jaċċettaw il-fatt li ommhom tinsa daqshekk malajr il-memorja ta’ missierhom.  Imma b’xi mod hija tipperswadihom dwar il-ħtieġa li l-familja jkollha l-għajnuna.  

Il-misteru dwar Konrad kompla jikber meta darba fost l-oħrajn jiġu żewġt irġiel u huwa mar jistaħba waqt li deher beżgħan.  Aktar tard fl-istorja tpoġġa envelopp fil-kamra ta’ Kristina li fih instabu tliet ritratti tagħha waqt li kienet f’mument ftit intimu u personali.  Dawn ir-ritratti faċilment setgħu jiġu użati bħala xi forma ta’ rikatt u għaldaqstant dan qanqal aktar ħsibijiet.   Ta’ min wieħed jgħid li Konrad kien diġa ġibed l-attenzjoni ta’ Bettina dwar il-fatt li bejn Kristina u Simone, it-tifla ta’ Girgor u Saverja li kienu ħbieb u ġirien, seta’ kien hemm rabta li tmur lil hinn minn sempliċiment ħbiberija normali.    L-istil ta’ ħajja tagħhom u l-fatt li bdew jgħixu flimkien iwassal ukoll għal nuqqas ta’ qbil bejn Girgor u Saverja dwar jekk dawn kinux affarijiet normali li qed isiru issa jew jekk hux nuqqas ta’ attenzjoni.  Saverja b’xorti ħażina iżda ħalliet din id-dinja.  Kollox jinbidel hekk kif xi pulizija ġew jistaqsu għal Konrad, li kien ilu ma jidher ftit.  U hawn insiru nafu min huwa dan Konrad li wara kollox jgħidulu l-Ġermaniż u mhu Ġermaniż xejn.  U x’rabta hemm bejn Konrad u Victor?  U x’ma kinetx taf Bettina dwar Victor?  

Dwar dan iżda ser inħalli f’idejkom il-qarrejja. Fuq kollox, kif insibu fil-kopertina ta’ dan il-ktieb, li dan ir-rumanz “iħalli lill-qarrej kurjuż biex jara xi jkun se jiġri wara – tipiku tar-rumanzi ta’ dan l-awtur tant popolari fost il-qarrejja lokali”.   Kif wieħed jistenna, Alfred Massa għandu ħakma tajba tal-ilsien Malti u din fiha nfisha tgħin biex il-kitba fiha nfisha tagħti gost lill-qarrejja.  Ma’ dawn wieħed isemmi wkoll l-aspett lokali li joħroġ ukoll kemm mill-lokalitajiet u kemm mid-drawwiet.  Dan huwa rumanz, li kif ngħidu, ma titilqux minn idejk sakemm tasal fl-aħħar paġna. 

it-torca-2021-06-13_18-18

it-torca-2021-06-13_19-19

Awturi : Immanuel Mifsud u Toni Sant
Pubblikazzjoni: Klabb Kotba Maltin.

M’inix sorpriż li Toni Sant u Immanuel Mifsud jikkollaboraw flimkien fuq dan il-proġett.  It-tnejn li huma ħarġu b’ideat friski, esperimentaw fl-oqsma tagħhom.  It-tnejn li huma studjaw, qraw ħafna u daħħlu f’pajjiżna ideat ġodda u innovattivi xprunati mil-letteratura li qraw u mill-esperjenza tagħhom barra minn xtutna wkoll. 

Dan il-ktieb huwa forma ta’ djarju, mitkub waqt il-perjodu tal-pandemija, b’tapep mużikali li jixprunaw il-ħsieb u l-memorji lura għas-snin sebgħin il hawn.  Li ġara kien li matul dan il-perjodu li fih konna magħluqin fid-djar tagħna sabiex nipproteġu ruħna mill-marda ġdida li ġabet bosta tensjoni, kemm Immanuel u kemm Toni (f’dan l-artiklu nippreferi nuża l-ewwel isem kif imdorrijin bih), kienu jtellgħu permezz ta’ facebook numru ta’ memorji li lkoll niftakru u magħhom kienu jinkludu wkoll xi biċċa mużika.    Forsi ta’ min insemmu wkoll li f’dawk iż-żminijiet Immanuel kien joffrielna wkoll qari minn xogħlijiet tiegħu, kollox online,  li kienu jkunu segwiti ferm.  

Għalhekk dan il-ktieb huwa maqsum fi tnejn:  Ir-rakkonti ta’ Immanuel u dawk ta’ Toni.  Fih insibu erba’ u tletin rakkont kull wieħed, simili bħal dawk li ttellgħu permezz ta’ Facebook.  Isfel naraw liema mużika kienu semmgħu dak in-nhar.   Pero’ mbagħad fil-kontenut tal-istejjer jissemmgħu ukoll numru ta’ kanzuneti oħrajn popolari – mużika li tant influwenzat nies u mhux inqas lil dawn l-awturi. 

Naturalment kif bosta jafu, (Toni huwa espert dwar hekk), kitba fuq Facebook trid tkun qasira biex tkun effettiva.  Niftiehmu li dawn l-istejjer ukoll huma konċiżi, iwasslu l-messaġġ b’mod dirett, imma għalkemm ma niftarx dak kollu li kitbu Immanuel u Toni fuq Facebook, nifhem li permezz ta’ ktieb aktar setgħu jartikolaw il-ħsieb u jwasslu aħjar dak li kellhom xi jgħidu. 

Lil Toni Sant niftakruh ukoll bil-programm Noti Memorabbli fuq Campus FM, programm li l-għan tiegħu kien propju storjografija tal-mużika.  U allura meta rajt dan il-ktieb Jien Noti Jien ma setax ma jfakkarnix fdan il-programm, li naħseb li influwenza mhux ftit l-iżvilupp ta’ dan ix-xogħol. 

Li l-qarrej isib xi storja li jiftakar hija xi ħaġa ħelwa u mistennija meta jaqra dan il-ktieb.  Fil-ktieb ser insibu dwar meta konna nużaw it-TDK, meta miet Elvis, meta bdejna nerġgħu nieħdu sehem fil-Eurovision u ħafna oħrajn.   Irrid ngħid li personalment Toni Sant fakkarni ftit ukoll fiż-żmien tal-MaltaMedia, flimkien ma’ Martin Debattista, għaliex dak iż-żmien kont insegwi sew dan is-sit u ngħatajt permess biex inxandar l-aħbarijiet ta’ din il-paġna fuq radju tal-komunita’.  Għall-qarrejja tagħna, xi stejjer jistgħu ikunu nostalġiċi.  Imma dawn l-istejjer imorru lil hinn minn hekk. Id-differenza minn djarju normali, hija li l-verita’ f’dan il-ktieb tista tkun mistħajla u żviluppata matul is-snin.  Dan ifisser li mhux importanti daqstant il-lealta’ lejn il-fatti kif ġraw, imma għalkemm il-memorja tkun veritiera xorta tista’ tkun selettiva mingħajr ma tkun mistħajla. Għaldaqstant il-fatti li għandna huma magħġuna mill-esperjenza li nġemgħu matul is-snin, għaliex sadanittant u fil-mument li l-awturi qed jirrakontaw dawn il-ġrajjiet, huma laħqu qraw aktar, ġemgħu aktar esperjenzi f’ħajjithom.   Tant hu hekk li fil-ktieb stess insibu referenzi aktar riċenti, bħal dik għall-ktieb ta’ Immanuel, Jutta Heim, sabiex tinħoloq referenza għal xi ħaġa li tmur lura aktar fi żmien. 

Li laqatni f’dan il-ktieb huwa l-fatt li ma ma jeħilx mal-era lokali ta’ Mintoff u Fenech Adami.  Ma’ dawn il-memorji jispikkaw avvenimenti oħra li ġraw madwar id-dinja.  Mhumiex neqsin esperjenzi f’Malta, bħar-refernza ta’ meta in-Nazzjon dak iż-żmien kienet magħrufa bħala l-“In_Tagħna” u ħafna oħrajn.  Imma mbagħad insibu bosta referenzi għal dak li kien qed jiġri madwar id-dinja.  U jekk xejn dan juri kemm dawn il-kittieba kienu dejem attenti, u għandhom x’joffru.  

Insibu wkoll referenzi li forsi jekk irid, b’għażla personali, l-qarrej jista’ jgħarrex ftit iżjed fil-ħsieb.  U hawn jiġini f’moħħi r-referenza għal ktieb ta’ Paul Willis, Learning to labour u l-famuża frażi li t-tfal tal-ħaddiema jibqgħu fil-qafas tal-klassi tal-ħaddiema.  

Forsi l-mistoqsija li tiġi wara li taqra dan il-ktieb hija:  Liema huma dawk il-memorji li ma ġewx inklużi f’dan l-ktieb?  Hemm xi esperjenzi oħra li tiftakru min għex fdawn iż-żminijiet?  Il- mistoqsijiet l-oħrajn huma għall-qarrejja:  tiftakru xi eposodji milli nsibu f’dan il-ktieb?  

U l-kanzunetti msemmija f’dan il-ktieb, iwasslulkom xi messaġġi?  

it-torca-2021-05-30_24-24

it-torca-2021-05-30_25-25

Awtriċi: Leanne Ellul
Pubblikazzjoni: Merlin

it-torca-2021-05-16_22-22-1

it-torca-2021-05-16_23-23

Errata Corrige: Il-konklużjoni tal-artiklu tiegħi dwar il-ktieb “L-inventarju tal-Kamra l-Kaħla” hija kitba ta’ Patrick Sammut (Il-Pont, Diċembru 2020, p.45) u mhux stqarrija għall-istampa kif indikat fl-artiklu.

Awtur: Mario Philip Azzopardi

it-torca-2021-05-09_24-24

Awtur: Gioele Galea

Pubblikazzjoni: Horizons

it-torca-2021-04-25_28-28