It-tieni parti
Omar Seguna
‘Tislima lil Kristu Sidna: Quddiem il-Kurċifiss’ ta’ Oliver Friggieri,
Awtur: Terence Portelli;
Pubblikatur: Reliġjon u Ħajja
Fost il-ħafna poeżiji li kiteb Oliver Friggieri (1947–2020), insibu din il-ġawhra, ‘Tislima lil Kristu Sidna’. Din hi poeżija spiritwali li fiha l-poeta jitkellem b’mod imqanqal mal-Kurċifiss. Fi Kristu msallab Friggieri jara s-simbolu tat-tbatija li paradossalment isserraħ u tifdi, il-misteru li jagħti sens lill-ħajja ta’ kull bniedem u lill-Istorja tal-umanità.
Id-dar tal-pubblikazzjoni ‘Reliġjon u Ħajja’ għarfet l-importanza ta’ din il-poeżija, u għalhekk qiegħda tippubblikaha fi ktieb illustrat. Ma’ vrus il-poeta qed jidhru ’l fuq minn ħamsa u għoxrin pittura klassika li jirrakkuntaw il-passjoni; flimkien, jiffurmaw vjaġġ artistiku u letterarju uniku.
Forsi ftit jafu li Oliver Friggieri kien iħobb jagħmel disinji varji, fosthom tal-Kurċifiss. F’dan il-ktieb qed tidher għall-ewwel darba għażla sabiħa tagħhom, b’uħud minnhom qed jidhru għall-ewwel darba.
Il-ktieb fih ukoll studju kritiku tal-poeżija ta’ Oliver Friggieri, miktub minn Dr Terence Portelli, akkademiku fil-Fakultà tal-Edukazzjoni. Din il-kitba tistħarreġ fid-dettall: il-qrubija tal-poeta mal-Eżistenzjaliżmu Kristjan, l-istorja ta’ din il-poeżija, it-temi u x-xbihat ewlenin tagħha, u l-irqaqat stilistiċi u retoriċi mħaddma. Portelli jagħti wkoll interpretazzjoni tad-disinji li l-poeta pinġa ma’ vrusu, u fl-aħħar, jisħaq fuq l-ideat ewlenin li Friggieri mas-snin iddistilla u għażel bħala l-wirt morali u spiritwali tiegħu lin-nazzjon Malti kollu.
Il-ktieb jinsab għall-bejgħ mis-sit elettroniku www.ruhmalta.com u mingħand il-ħwienet ewlenin tal-kotba.
Il-Gaġġa: Ħamsin Anniversarju
Fid-9 t’April li gej il-Klabb Kotba Maltin jagħlaq 50 sena mill-pubblikazzjoni tal-ewwel ktieb tiegħu – Il-Gaġġa. Fil-fehma tiegħi dan ir-rumanz kien wieħed revoluzzjonarju, kellu bixra ġdida, u jassoċja mal-ħsieb progressiv. Ir-revoluzzjoni iżda hija waħda li ma tweġġax, li tgħallem u li teduka. Għaliex dan huwa rumanz li jixtieq ibiddel is-soċjeta’ Maltija, mingħajr iżda, ngħid jien, ma jinqata’ minna.
Il-Gaġġa huwa meqjus minn kritiċi ewlenin bħala l-ewwel rumanz tassew psikoloġiku fil-letteratura Maltija.Kellu suċċess kbir u stabilixxa r-reputazzjoni ta’ Sammut bħala wieħed mill-awturi stabbiliti li b’dan ir-rumanz u kotba oħrajn kbar bħal Samuraj ħalla timbru kemm fis-soċjeta’ u fil-letteratura Maltija. Jibqa’ wkoll jiġi studjat għal numru ta’ snin. Dwar dan il-ktieb kien sar ukoll film li rrappreżenta lil Malta fil-European film festiva fi Brussels. Għal dan il-għan f’din il-Paġna nħoss li għandi nagħti ħarsa lejn dan ir-rumanz kbir u l-legat tiegħu.
L-awtur Frans Sammut
Frans Sammut twieled Ħaż-Żebbuġ fid-19 ta’ Novembru 1945. Studja l-Kulleġġ San Alwiġi u wara l-Università ta’ Malta, imnejn kiseb Baċellerat fl-Għarbi u l-Malti, Diploma fit-Teoloġija, u M.Ed. fl-Istorja, u l-Università ta’ Peruġja, l-Italja, imnejn kiseb Diploma fit-Taljan. Kien għalliem u surmast ta’ skola, u kien imdaħħal fil-politika, billi ħadem fis-Segretarjat Privat ta’ Ministri Laburisti u tal-Prim Ministru Alfred Sant u kien wieħed mill-fundaturi u membri attivi tad-Dipartiment tat-Tagħrif tal-Partit tal-Ħaddiema.
Fil-fatt, is-Sensiela Kotba Soċjalisti bdiet proprju bi ktieb tiegħu.
Iżda ktieb tiegħu kien ukoll l-ewwel pubblikazzjoni ta’ dar oħra Maltija tal-pubblikazzjonijiet, il-Klabb Kotba Maltin, li bdiet proprju b’Il-Gaġġa, mitbugħ għall-ewwel darba fl-1971.
Frans Sammut kiteb 22 ktieb, fosthom ir-rumanzi Samuraj, Paceville u Il-Ħolma Maltija u edizzjonijiet annotati ta’ xogħlijiet ta’ Vassalli, fosthom il-ġabra magħmula minn Vassalli tal-qwiel Maltin. Kiteb ukoll opri bl-għana, teledrammi, u oratorji.
Wara mewtu nħarġu 3 kotba li ma laħaqx ħareġ f’ħajtu: Ġrajjet it-Tagħlim f’Malta, I Giovanniti: Storia dei Cavalieri di Malta (maħruġ l-Italja) u Le Due Vite di Cagliostro (ukoll maħruġ l-Italja).
It-Torċa kienet ippubblikat l-ewwel 3 kapitli tar-rumanz mhux mitmum ta’ Frans Sammut dwar l-impostura tal-qassis Malti l-Abbati Vella.
Frans Sammut kien miżżewweġ lil Catherine, u kellhom żewġ ulied, Mark u Jean-Pierre. Miet fl-4 ta’ Mejju 2011, fl-età ta’ 65 sena.
Tkellimt ma’ iben l-awtur, Dr Mark A. Sammut Sassi
Kien ta’ pjaċir kbir għalija li għal din l-okkażjoni tkellimt ma’ iben l-awtur, Dr Mark A. Sammut Sassi.
Għaliex ir-rumanz Il-Gaġġa għandna nfakkru l-ħamsin anniversarju minn meta ħareġ?
Qabel xejn, irrid nirringrazzja lil It-Torċa u lilek b’mod partikolari talli qegħdin tfakkru dal-anniversarju mhux traskurabbli fil-Letteratura Maltija.
Il-letteratura ta’ pajjiż tirrifletti r-ruħ tan-nazzjon. Pajjiż li ma jiktibx dwaru nnifsu u dwaru ġensu hu pajjiż mejjet. Spiritwalment mejjet.
Il-ħajja mhix biss il-flus u l-għana. Dawk huma importanti, m’għandniex xi ngħidu, għax bla flus la tgħannaq u lanqas tbus. Imma ħajja mingħajr tiftix ġewwieni, mingħajr tiftix ta’ x’hemm lil hinn mill-ġid materjal, hi ħajja-mewt. X’jiswa li tkun tfur bil-flus jekk imbagħad ma tifhimx lilek innifsek? Tiġi qisek zombie, mejjet-ħaj.
Għalhekk il-Letteratura hi importanti għal nazzjon, għax il-ħajja mingħajr rakkonti li jfittxu t-tifsir wara l-ġrajjiet, hi ħajja-mewt. Il-kittieba għandhom dar-rwol tant prezzjuż fl-eżistenza tan-nazzjon.
Il-Gaġġa hu rumanz li jokkupa – mhux fil-fehma tiegħi, imma fil-fehma ta’ dawk li jifhmu aktar minni – post ewlieni u fundamentali fil-Letteratura ta’ pajjiżna. Ngħidu aħna, għaxar snin ilu, ftit jiem wara li missieri għalaq għajnejh, Dr Mario Vella kiteb fit-Times li Il-Gaġġa kien‘certainly a milestone event in Maltese literature’. Fost raġunijiet oħra, għax dar-rumanz hu l-ewwel rumanz tabilħaqq psikoloġiku bil-Malti. Hu vjaġġ intern fil-moħħ tal-protagonist, l-ewwel u qabel kollox.
X’tista’ tgħidilna dwaru dal-vjaġġ?
Il-protagonist, Fredu Gambin, hu żagħżugħ Malti li qed jipprova jsib saqajh fid-dinja. Qed jgħix fis-snin meta pajjiżu qed jikseb l-indipendenza mill-ħakkiem kolonjali, u allura pajjiżu wkoll qed jipprova jsib saqajh fid-dinja.
Dawn iż-żewġ binarji jgħaddu matul il-firxa tar-rumanz. Malta li qed tikber f’pajjiż indipendenti; Fredu li qed jikber f’individwu indipendenti. Jew, tal-anqas, qed jippruvaw.
Imma mhix faċli, la għal Fredu u lanqas għal Malta.
L-istorja ta’ Fredu hi storja ta’ żagħżugħ li – bħal tista’ tgħid iż-żgħażagħ kollha – qed iħabbat wiċċu mal-ewwel esperjenzi tal-imħabba u tad-dinja tax-xogħol.
Iżda Fredu jidħol fi sqaq wieħed wara l-ieħor u ma jistax isib it-triq li jħoss li hi tiegħu u li twasslu għall-fażi li jmiss f’ħajtu.
U allura jħoss li ħajtu qed issir gaġġa u jrid jaħrab minnha, billi jitlaq minn Malta u jittanta xortih barra.
Nibqgħu bit-togħma, imma, li l-gaġġa hi waħda ġewwiena. Ma tinstabx barra Fredu, imma ġo fih.
Qatt tkellimt mal-papà tiegħek dwar dar-rumanz?
Il-papà kien pjuttost kburi b’dar-rumanz, il-għaliex kien qala’ ħafna kritika pożittiva. Naħseb nista’ ngħid bla tlaqliq li kien meqjus bħala l-aqwa rumanz li kien inkiteb bil-Malti sa dak iż-żmien. It-tifħir kien kbir u kienu bosta li bassru li Frans Sammut se jkun wieħed mill-akbar ismijiet fil-Letteratura Maltija. Fil-fatt, matul is-snin ħarġu ħames edizzjonijiet tiegħu dar-rumanz, u saħansitra ssejjes film fuqu.
Jekk nista’ nesprimi opinjoni dwar dal-film, inħoss li filwaqt li fih interpretazzjonijiet tajbin ħafna ta’ reċtar, id-direzzjoni tiegħu l-lum tista’ titqies skaduta, hemm wisq teknika tas-snin ’70 li l-lum tinħass li ma tgħaddix mit-test taż-żmien. Tkun ħaġa sabiħa likieku xi ħadd mid-diretturi l-ġodda li pajjiżna qed jistagħna bihom jidħol għal remake ta’ dal-film, u jkun skont l-istandards ta’ żminijietna. L-istorja għadha rilevanti għal-lum.
Però, ma weġibthiex il-mistoqsija tiegħek. Darba l-papà qalli li dak ir-rumanz fasslu b’lura, fis-sens li t-tfassil tiegħu bdieh mill-aħħar u ħadmu b’lura. L-idea kienet li Fredu Gambin jitlaq minn Malta u jittanta xortih barra. Biex lil Fredu jwasslu għal did-deċiżjoni u jikkonvinċi lill-qarrej li l-għażla ta’ Fredu kienet waħda ta’ bilfors (fis-sens li ma kellux għażla oħra), il-papà bena r-rumanz b’lura, u kull triq li jsib quddiemu Fredu, l-istorja ddawwarha fi sqaq. Kważi determiniżmu, biex ingħid hekk. Dan għaliex il-filosofija wara Il-Gaġġa hi li t-tmiem jagħti t-tifsira lill-vjaġġ. U fl-aħħar tal-vjaġġ, il-qarrej jikkonvinċi ruħu li kollox kellu bilfors ikun hekk, li l-għażliet ma humiex verament għażliet imma huma, fil-verità, l-imkien waħdani mnejn il-protagonist seta’ jgħaddi meta nqisu ċ-ċirkostanzi kollha.
Il-papà ma daħalx f’dad-dettall kollu. Kulma qalli kienu ftit kelmiet: li fasslu b’lura biex kull triq tiġi skartata għax m’hemmx għażla oħra. Ma nafx jekk l-istudjużi tkellmux dwarha din.
Xi tgħidli dwar l-użu tal-Malti f’dar-rumanz?
Naħseb wieħed mill-aktar elementi tar-rumanz li impressjonaw lill-kritiċi, u lill-qarrejja, kien proprju l-użu tal-Malti.
Il-papà mhux biss inqeda b’Malti sabiħ – kif wara kollox kien jaf jagħmel bil-ħila ta’ mgħallem – imma bexxex il-ktieb b’riferenzi letterarji għal awturi oħrajn. Allura min qara l-awturi klassiċi li ġew qabel il-papà, seta’ jintebaħ li Frans Sammut kien qiegħed il-ħin kollu jirreferi għalihom. Din jgħidulha intertestwalità u għandi nifhem li dal-aspett ġie studjat fl-Università.
Filfatt, dar-rumanz jiġi studjat l-Università ta’ Malta, hux tassew?
Iva, mill-anqas fil-korsijiet tad-Dipartiment tal-Malti. Jien inħoss li għandu jiġi studjat f’Dipartimenti oħrajn ukoll.
Xi 6 snin ilu, l-istudentessa Stephanie Farrugia qalbet siltiet minnu għall-Ingliż u naħseb għamlet biċċa xogħol sabiħa ħafna. Inħeġġiġha titħajjar tkomplih ix-xogħol.
Li jdejjaqni – biex nitkellem ċar – hu li jsiru l-fotokopji, b’nuqqas ta’ osservanza tal-liġijiet dwar il-jeddijiet tal-awtur, tal-copyright biex niftehmu. L-Università jmissha tgħallem lill-istudenti kif jobduha l-liġi, mhux kif iduru madwarha. Inkella l-istudenti jkunu qed jitgħallmu tagħlim mejjet, maqtugħ mill-valuri t-tajbin u mill-ħajja taċ-ċittadin rett u bil-għaqal.
Tkellimt mal-Professur Arnold Cassola
Il-Professur Arnold Cassola huwa lettur u riċerkatur u għadu jgħallem dan ir-rumanz u għaldaqstant qasam ukoll xi ftit ħsibijiet magħna.
Fost oħrajn qalilna:
“”Il-Gaġġa huwa għalija wieħed mill-kapolavuri tal-letteratura Maltija moderna, rumanz li fih l-awtur kellu l-kuraġġ jisfida d-drawwiet tipiċi li kienu jikkaratteriżżaw il-ħajja tradizzjonali Maltija u jesponi l-ipokrisija ta’ soċjeta’ li kienet qed tgħix priġuniera ta’ drawwiet foloż li ġew imposti fuqha minn min fil-ħajja kien aktar medhi mill-apparenza milli mis-sustanza. Rumanz li jiena nqis bħala klassiku modern.”
Studju essenzjali dwar dan il-ktieb huwa ċertament “Migration in contemporary Maltese fiction”, propju tal-istess Professur Cassola.
F’dan l-artiklu Cassola jqabbel il-karattru ta’ Fredu Gambin, il-karattru ewlieni f’dan ir-rumanz ma’ dak ta’ Raymond f’L-Ewwel Weraq tal-Bajtar ta’ Alfred Sant.
Għall-kungress dwar l-Identita’ Maltija, organizzat mill-AZAD fl-1994, il-Professur Cassola reġa’ għamel dan il-paragun u qal hekk:
“Fredu Gambin, fil-Gaġġa ta’ Frans Sammut, l-ewwel jaħrab minn raħaltu għal Tas-Sliema. Iżda għalxejn. Imbagħad, bħal Raymond, jiddeciedi li jemigra. Mhux qabel, iżda, rna jkun għadda minn moħħu l-ħsieb tas-suwicidju , il-ħarba estrema mid-djuq tal-ambjent Malti.”
L-aħħar ħsibijiet
Ippreżentajtilkom intervista qasira ma’ Dr Mark Sammut, kumment ta’ Prof Arnold Cassola u anke l-istudji tiegħu. Forsi magħhom inżid ukoll l-analiżi tal-Professur Peter Serracino Inglott li wieħed jista’ jsibha wkoll f’xi verżjonijiet ta’ dan il-ktieb. Ovvjament ftit li xejn hemm xi nżid, pero’ xtaqt naqsam magħkom kumment għal riflessjoni (u għal dan ħadt il-liberta’ biex nagħmel hekk). X’nitgħallmu mir-realta’ tal-immigranti fostna? Kemm huwa diffiċli li ma jibqgħux “fir-raħal” tagħhom anke waqt li jkunu fostna? Waqt li jaspiraw li jfittxu ħajja aħjar u jafu li hija aħjar, xorta hemm xenqa għal pajjiżhom minkejja t-tbatija? Qed nagħmlu biżżejjed biex niffaċilitaw din it-tranżizzjoni u aħna, l-poplu, konxji ta’ dan il-proċess?
Ktieb bħal dan ċertament mhux biss jibqa’ jwassal għal diversi studji u analiżi, imma l-qarrejja bħali, jħallilna spunt għal ħafna riflessjonijiet fuq temi oħrajn madwarna.
Tarċisju Zarb – Studji Kritiċi – It-Tieni Volum, Imħejjija minn Andrew Sciberras
Imħejjija minn Andrew Sciberras
F’dan il-ktieb barra introduzzjoni dwar il-varjabilità tal-kritika letterarja, u kif din tieħu sfumaturi varji, hekk kif taħbat ma’ nozzjonijiet kulturali oħra, insibu tagħrif u għarfien dwar xogħlijiet speċifiċi ta’ Aquilina Pawlu, Rużar Briffa, Francis Ebejer, Joe Friggieri, Oliver Friggieri, Maria Grech Ganado, Alfred Grech, Carmel Mallia, Ġużè Ellul Mercer, Alfred Palma, Marlene Saliba, Frans Sammut u oħrajn. Dan hu t-tieni volum f’dan is-sensiela, volum li għandu jgħin, jagħni u jsostni l-letterarjetà tagħna bħala poplu.
Dr Andrew Sciberras f’dan il-ktieb qiegħed ikompli jagħraf, isinn u jiskopri, din id-darba permezz tal-‘lenti’ analitika, li tifli u ssostni l-kelma, ta’ Tarċisju Zarb, għalliem eklettiku, li jemmen, li t-tagħlim tal-‘Malti’, m’għandux jingħalaq fih innifsu, imma għandu jixrob minn għejun varji ta’ influssi, ġejjin bla waqfien minn naħiet varji tal-esperjenzjalità umana. Għaldaqstant Sciberras, irnexxielu jagħraf, inaqqi u jsostni kitbiet, li mhux dejjem jidħlu fil-‘kexxun’ faċli tal-‘kritika letterarja’, miruta u mħeġġa s’issa fil-kamp tal-‘Malti’, imma dik it-tip ta’ fili/analiżi li minnha nnifisha tagħti ħajja ġdida/oħra lil dawn it-testi.
Testi bħalma huma dawk ta’ Francis Ebejer, jitħalltu ma’ testi bħalma huma dawk ta’ Frans Sammut, Rużar Briffa, Alfred Palma, Marlene Saliba u oħrajn, biex juruna kif il-‘vuċi’ tan-‘narrattiva’, ‘poetika’, ‘drammatika’, ‘rumanziera’ u l-bqija, jitħalltu flimkien, biex fihom insostnu din is-sotterraneit tagħna bħala poplu, permezz ta’ lingwitna. Din hija dik it-tip ta’ lingwa li fuq naħa hija dikjaratorja, tinnarra/tirrakkonta storja, ħass / emozzjoni, u fuq in-naħa l-oħra għandna l-‘għajnejn’ perċettivi ta’ qarrej ieħor – il-‘kritiku’, l-akkumpanjatur li jagħraf jimxi l-vjaġġ mal-kelma, il-frażi, il-klawżola, is-sentenza tan-narratur/narratriċi li tkun. U b’dan il-mod it-test jerġa’ jwelled lilu nnifsu mill-ġdid. B’dan il-mod il-ħajja tidher f’dawl ieħor, imġedded, imdawwal min-naħa tal-moħħ li issa mhuwiex is-sempliċi ‘riċevitur’ ta’ dak li nkiteb, imma l-‘ħallieq’ mill-ġdid ta’ dak li ntqal.
Ir-rakkontatur/poeta/drammaturgu hawnhekk jerġa’ jseħibna ma’ dak li jsawwarna bħala poplu, permezz ta’ ‘vuċi’ oħra – il-‘vuċi’ ta’ min qiegħed jiddeċifra, f’waqtiet ta’ meditazzjoni, din l-għalqa semantika wiesgħa, li ngħidulha l-letteratura Maltija. It-Tarċisju Zarb, b’dan il-mod, iservi bħala l-‘filtru’, li minnu tidher din id-dehra kalejdoskopja ta’ dawn in-narrattivi ħerġin jintisġu waħda minn oħra. Waħda ma’ oħra, biex b’hekk nissieħbu, din id-darba ma’ din il-fenomenoloġija ta’ Malta tagħna, permezz ta’ wliedha, ħajjin u mejtin. Din il-fenomenoloġija, qiegħda taħdem hemm il-ħin kollu, u l-‘kritiku’, il-fellej – dak li jifli – qiegħed jagħti ċans li dak li nkiteb jerġa’ jirrijinkiteb permezz ta’ filtru ieħor – il-filtru ta’ xi tip ta’ lingwaġġ ieħor. Ta’ xi perspettiva oħra. B’dan il-mod it-test jirxoxta mill-ġdid.
Il-poeta/id-drammaturgu/in-narratur mhux neċessarjament ikun għadda mill- esperjenzjalità miksuba mill-istess testi tiegħu meta kien qiegħed / qiegħda tiktibhom. Imma, dan hu sewwasew dak li jiġri kull meta aħna naqraw, nisimgħu, nipperċepixxu t-testi ta’ madwarna – testi li aħna ngħarbluhom skont aħna – il-wasla tagħna fl-esperjenzjalità tal-ħajja.
Nies tat-tip ta’ Ebejer, Sammut, Ganado, Saliba, Friggieri u l-bqija dejjem għarfu u għadhom jagħrfu, dawk li għadhom magħna, il-‘ġmiel’ ta’ din it-tip ta’ rinarrattiva – tip ta’ rinarrattiva, li tagħni mhux biss lil kitbiethom, ħsushom u ruħhom, imma lill-istess kulturalità tagħna l-Malti, li għaddejjin kontinwament nibnu u nibnu mill-ġdid lilna nfusna f’dan iż-żmien hekk imsejħa ta’ post-Modernità. Għaldaqstant wieħed għandu jkun grat għall-ħidma wtieqa ta’ Dr Andrew Sciberras, bniedem istruwiet, b’żewġ dottorati minn Oxford u l-Università ta’ Londra, li kontinwament, insistentement u b’impenn, jagħraf jieħu inizjattivi ta’ dan it-tip, bl-uniku riżorsa li tmexxih, hi l-mixja ’l quddiem tal-ethos uman – il-mixja ’l quddiem, l-għarfien u l-gost ta’ din l-esperjenzjalità umana, li ngħidulha ‘lingwa’, ‘letterarjetà’.
Fost kotba oħra li ppubblika nsibu Il-Vjaġġ Poetiku, El Duende, Studji dwar il-Poeżija Moderna, Amor Fati, Titwila mit-Tieqa ta’ Ruħhom – L-Ewwel Volum, Poeti Kontemporanji Mgħoddija mill-Għarbiel, Rikkorenza Eterna, L-Aħħar Battuti (1998-2020) u Carmel Attard – Il-Poeżiji – U kif kienu jafuh sħabu l-kittieba.
Flimkien ma’ Tarċisju Zarb ippubblika l-kotba Awtoskatti, Fraġli, Mario Azzopardi – Le Poète, Bil-Kliem Żvinat Ġo Ħoġri – L-Esperjenza tal-Misteru fil-Poeżija ta’ Joe P. Galea, Achille Mizzi – Il-Werriet u s-Suċċessur Denn ta’ Dun Karm, Daniel Massa – Poeżiji u Studji. Editur ta’ bosta kotba, fosthom Ġenesi ta’ Achille Mizzi, Solitudnijiet Imkenna – fil-Poeżija ta’ Oliver Friggieri ta’ Tarċisju Zarb, Il-Poeżija Maltija – It-Tieni Volum bi Studju ta’ Charles Briffa, The Arrow and the Song, Bayadère u The Eternal World ta’ Melanie Camilleri. Ma’ Amanda Busuttil ippubblika l-ktieb Oliver Friggieri – L-Istudji Poetiċi (1989-2019), ippubblika wkoll f’żewġ volumi l-istudji kritiċi ta’ Tarċisju Zarb li kiteb mis-snin sittin sal-lum.
Għaldaqstant, dawk li jkunu jridu li jixtru xi wħud minn dawn il-kotba, għandhom jikkuntattjaw lil Andrew Sciberras fuq l-email: .
Ktieb Dwar id-Dħul tal-Ilsien Malti fil-Parlament 100 Sena Ilu
Awtur: Alfred Ellul Galea
Is-sena d-dieħla jaħbat il-mitt sena minn meta l-ilsien Malti ntuża għall-ewwel darba fl-ogħla istituzzjoni tal-pajjiż – il-Parlament. Dakinhar, fis-16 ta’ Marzu tal-1922, id-Deputat Robert E. Hamilton, l-ewwel ħaddiem elett fil-Parlament tkellem bil-Malti. Hamilton kien ukoll l-ewwel ħaddiem industrijali li nħatar Speaker fl-1927 u aktar ’il quddiem l-ewwel Ministru ħaddiem.
Ktieb ippubblikat dan l-aħħar jiffoka fuq il-ħajja u l-ħidma ta’ Antonio Nicholas li kien strumentali biex l-ilsien Malti seta’ jibda jintuża waqt id-dibattiti fil-Kamra Leġislattiva fl-ewwel gvern awtonomu tal-1921. Dal-patrijott mhux magħruf, li kien ħaddiem tat-tarzna wkoll u President ta’ każin tal-banda, stinka u ħadem bla heda wkoll b’risq il-mixi ’l quddiem tal-klassi tal-ħddiema. Dan wettqu permezz tal-kitba u bis-sehem tiegħu fil-qasam trejdunjonistiku u dak politiku.
Il-ktieb Antonio Nicholas Difensur tal-Ilsien Malti u l-Klassi tal-}addiema tal-awtur Alfred Ellul Galea tnieda mill-Ispeaker tal-Kamra tad-Deputati l-Onor Dr Anġlu Farrugia fis-sala tal-Każin tas-Soċjetà Filarmonika Fra G.M. Antoine De Paule Banda Kristu Re ta’ Raħal (ta’ min wieħed jgħid li Nicholas kien President ta’ dil-għaqda filarmonika għal darbtejn).
Il-ħsieb li l-awtur jirriċerka u jippubblika dal-ktieb dwar dal-patrijott Malti mill-Isla ftit li xejn magħruf, nibet minn kapitlu ta’ ktieb mhux pubblikat dwar l-Istorja ta’ din is-soċjetà filarmonika miktub minn missieru, Karmenu, fl-1985. Fih iltaqa’ mas-sehem attiv ta’ din l-għaqda mużikali fl-Assemblea Nazzjonali tal-1919 u l-kontribut storiku nazzjonali li din tat dakinhar. U kien hawn li feġġ isem Antonio Nicholas fejn jissemma l-att patrijottiku tal-President ta’ dal-każin tal-banda kif ukoll l-interess u s-sehem importanti mill-kumitat ta’ din is-soċjetà li kien imexxi, fit-tfassil ta’ abbozz ta’ kostituzzjoni ġdida li kellha twassal għall-ewwel gvern awtonomu fl-1921.
F’artikli imgħoddija li l-awtur ippubblika dwar każini tal-baned, dejjem għamel aċċenn għall-kontribut importanti li dawn taw tul iż-żmenijiet f’bosta oqsma. Mhux biss f’dawk mużikali u kulturali, iżda wkoll f’oħrajn, bħal dawk reliġjużi u soċjali. Iżda minbarra l-ambitu lokali ta’ belt jew raħal, kien hemm ukoll okkażjonijiet fejn dawn iċ-ċirkoli filarmoniċi pparteċipaw u taw sehem mill-aktar siwi fi ġrajjiet nazzjonali. U propju waħda minn dawn tal-aħħar kienet dakinhar li delegati minn għadd ta’ għaqdiet u każini tal-baned, wieġbu għall-appell tat-tabib Filippu Sciberras sabiex il-korpi kostitwiti jingħaqdu u jieħdu sehem f’Assemblea Nazzjonali. Fost id-delegati li ħadu sehem f’dil-Assembea ma kienx hemm biss professjonisti, li kienu f’maġġoranza, iżda wkoll ħaddiema.
Antonio Nicholas kien wieħed minn dawn tal-aħħar. Bħala impjegat tat-tarzna li kienet tħaddem l-eluf, huwa sar midħla tal-qagħda xejn sabiħa ta’ ħafna minn sħabu. Għaldaqstant issieħeb, l-ewwel fix-Xirka ta’ Manwel Dimech u aktar tard fl-ewwel unjon kbira tat-tarzna mwaqqfa fl-1916 minn Henry B. Ahar jew Ear, il-Malta Government Workers’ Union. Issokta ħidmietu b’risq il-klassi tal-ħaddiema permezz tal-kitba fil-ġurnal Il Hmar u aktar tard Il Hmara, dejjem taħt il-psewdonimu ‘Nick Carter’. Aktar ’il quddiem Nicholas ħass il-ħtieġa li jissieħeb f’partit politiku, il-Partit tal-}addiema, biex ikompli jgħin lil sħabu l-ħaddiema. Huwa kien delegat tal-każin tal-banda mmexxi minnu fl-ewwel Kumitat {enerali tal-Partit Laburista.
Iżda kif wieħed jinnota f’parti mit-titlu tal-ktieb, is-sehem tiegħu b’risq l-ilsien Malti jingħata l-akbar importanza importanza fil-paġni ta’ ġewwa. Dan ma setax jonqos, għax kien mitt sena ilu ġiet reġistrata rebħa kbira għal-lingwa tagħna. Dan seħħ meta l-Malti kien għadu jitqies bħala ‘il-lingwa tal-kċina’. Iżda b’att erojku fl-Assemblea Nazzjonali fis-26 ta’ Awwissu tal-1920 minn Nicholas u delegati oħra, l-ilsien Malti seta’ jintuża għall-ewwel darba fil-Parlament – l-ogħla istituzzjoni tal-pajjiż. Li kieku dakinhar li kellu jittieħed il-vot dwar l-ilsien Malti, il_President Nicholas u ż-żewġ delegati l-oħra ta’ din is-soċjetà filarmonika – Luigi Flamini u Francesco De Giovanni – ħarġu ’l barra u ma vvutax, l-istorja kienet tkun xort’oħra. U l-mixja lejn għarfien xieraq tal-lingwa tagħna żgur li kienet ittul aktar.
Fit-tiftix tiegħu dwar ħajjet u ħidmet dal-patrijott minsi, l-awtur iltaqa’ ma’ interessi oħra mill-aktar interessanti li dal-persunaġġ kellu. Apparti l-lat mużikali, Nicholas kien ipitter u jpinġi b’ħila mhux biss akkwarelli bil-water colour, iżda wkoll b’teknika differenti, bħal dawk ta’ kompożituri li hemm imdendla fis-sala tal-każin tal-banda De Paule. Kien ukoll filatelist ta’ fama, b’korrispondenza ma’ oħrajn barranin bl-istess delizzju. Fatt interessanti hu li fi djarju ta’ Nicholas hemm tagħrif mill-aktar interessanti dwar l-għaxar vjaġġi li għamel barra minn Malta. F’wieħed minnhom, waqt l-ewwel gwerra dinjija, isemmi li l-vapur li kien qed jivjaġġa fuqu kien segwit minn sottomarini {ermaniżi. Fatt kurjuż ieħor li niżżel f’dan id-djarju hu li mposta 122 kartolina lil ħbieb tiegħu mxerrda f’għadd ta’ pajjiżi madwar id-dinja. Mijiet ta’ kartolini li kien jirċievi hu, għadhom ippreservati b’galbu għand in-neputi ta’ Nicholas, u għadhom fl-istat oriġinali tagħhom. Nicholas kien ukoll midħla sew tal-qasam teatrali u ħafna mill-ġrajjiet nazzjonali li seħħu f’pajjiżna żamm tifkira tagħhom permezz ta’ ritratti li kien jieħu hu stess.
Il-ktieb ANTONIO NICHOLAS Difensur tal-Ilsien Malti u l-Klassi tal-Ħaddiema ilaqqa’ wkoll lill-qarrejja ma’ ġrajjiet soċjali, reliġjużi, politiċi u oħrajn nazzjonali li seħħew fi żmien li għex dal-patrijott Malti. Fih riferenzi għal żmenijiet l-ewwel gwerra dinjija u flaġelli bħall-Ispanjola li kellhom iħabbtu wiċċhom magħhom niesna kif ukoll ġrajjiet sbieħ bħall-inkurunazzjoni tal-Bambina tal-Isla bis-sehem tal-banda tas-soċjetà filarmonika li hu kien imexxi. Wieħed ma jridx jinsa li Nicholas twieled l-Isla u kien ta’ ġieħ kbir għalih li l-banda li tagħha kien president issemma’ leħinha f’din l-okkażjoni speċjali. Tissemma wkoll il-politika, bil-piki tal-baned u dwar l-appoġġ li dawn kienu jagħtu lil deputati u senaturi ta’ żmienu. Kapitlu minnhom jittratta s-sehem ta’ Nicholas fix-Xirka tal-Imdawlin tal-Professur Manwel Dimech u dwar l-arrest u l-eżilju ta’ dan tal-aħħar kif ukoll tal-istess Nicholas. Jissemmew għadd ta’ persunaġġi ta’ żmienu, bħal Henry Ahar (Ear), John F. Marks, Salvu Astarita, {wann Mamo, fost oħrajn, kif ukoll mexxejja ta’ partiti politiċi ta’ żmienu.
Ma setax jonqos li Nicholas, meta fi żmienu l-President ta’ każin tal-banda kien jitqies bħala t-tieni l-aktar bniedem importanti fil-lokal wara l-kappillan, jiġi msejjaħ biex jifforma parti mill-kumitat inkarigat mill-proġett tal-bini tal-akbar knisja il-gżejjer Maltin – it-tempju maestuż illum dedikat lil Kristu Re. L-appelli u l-kitba regulari tiegħu f’ġurnal lokali bil-Malti kienu ta’ għajnuna kbira fil-ġbir ta’ fondi b’risq il-bini ta’ dil-knisja ġdida f’Raħal {did. Lokal li fih kienu jgħixu bosta ħaddiema tat-tarzna hekk li l-awtur Emanuel B. Vella, fil-ktieb tiegħu dwar L-Istorja ta’ Ħal Tarxien u Raħal {did (Pawla) jgħid li dan tal-aħħar hu ‘wild it-Tarzna’.
Il-ktieb jinsab għall-bejgħ fil-ħwienet ewlenin tal-kotba.
Il-Professur Għasfur fl-Ispazju
Awtur: Ġorġ Mallia
Pubblikazzjoni: Merlin
Wieħed mis-suċċessi l-aktar mhux tas-soltu tal-aħħar snin f’dan il-ġeneru kien Il-Professur Għasfur ta’ Ġorġ Mallia. Dan il-karattru ukoll ingħaqad m’oħrajn u sar wieħed mill-favoriti mat-tfal Maltin. Wara ħafna talbiet u mistoqsijiet mingħand il-qarrejja, Mallia ħareġ b’sequel, Il-Professur Għasfur fl-Ispazju, li għadhom kemm ippubblikaw il-Merlin Publishers.
Il-karattru prinċipali f’dan il-ktieb huwa Pawlu. Pawlu kien iħobb jaqra kotba tal-fantaxjenza. Darba fost l-oħrajn kien fuq ir-rota fil-wied u jara vettura spazjali li kienet fuq dar. Wara, lura fid-dar jiltaqa’ mal-Professur Għasfur li spjegalu li l-vettura spazjali kien jużha għax l-aljeni kienu ser jattakkaw id-dinja u hu ried ikun jaf aktar. Pawlu staqsih kif kien jaf dan kollu u urih il-fekruna maġika lli kienet tisma’ dak li jiġri fl-ispazju. Il-fekruna ltqajna magħha fl-ewwel ktieb fejn bħala narratriċi lil Katrina, tifla li ssalva s-sitwazzjoni wara li hi, flimkien mal-Professur u mal-fekruna maġika li kapaċi titkellem, jaqsmu għal ġo dimensjonijiet strambi u differenti abbord il-pjattaforma trans-dimensjonali tal-Professur inventur.
Il-professur Għasfur qallu dwar il-ħabiba tiegħu, il-Professur Gremxula li kienet esperta fil-bijoloġija u l-antropoloġija, u l-irwol tagħha hu kruċjali biex sħabna jifhmu n-natura ta’ dawn l-aljeni. Peress li kien jaf b’dan kollu issa Pawlu daħal fis-sitwazzjoni u kellu bżonn li jibqa’ jaħdem magħhom. U meta kienu preparati biex imorru fl-ispazju qabdu spaceship. Hemm jiltaqgħu ma ‘ dehra mhux tas-soltu għax jiltaqgħu ma’ vettura stellari tal-aljeni. Huma riedu jsibu l-aljeni biex iġibu mqar farka tal-ġilda tagħhom sabiex jakkwistaw id-DNA. Biex jagħmlu dan kellhom diversi għodda fosthom biex isiru inviżibbli. Huma sabu tliet aljeni li rnexxielhom jaħtfu taħt idejhom, ħadulhom id-DNA u skoprew ħafna informazzjoni dwarhom. Huma ħadmu qatigħ dwar dan u reġgħu telgħu fl-ispazju u ordnaw lil aljeni biex imorru lura minn fejn ġew.
Ċertament azzardajt ngħid iktar milli jmissni, pero’ nistqarr li nieħu gost nirrakonta dan il-ktieb daqs kemm ħadt gost naqrah. Ovvjament issa nħalli lit-tfal biex jiskopru meta jaqraw il-ktieb.
Il-Professur Għasfur fl-Ispazju jinsab għall-bejgħ mill-ħwienet tal-kotba kollha jew online minn merlinpublishers.com
Ix-Xwejjaħ tal-Ġugarelli u stejjer oħra
Awtur: Patrick Sammut
Pubblikazzjoni: Horizons
Din hija l-ħames ġabra ta’ stejjer għat-tfal ta’ Sammut. il-fatt fl-2010 fost oħrajn ħareġ il-ktieb “Avventura żgħira f’ta’ qali u stejjer oħra” u fl-2012 “Tommy u s-sabiħ tal-qari u rakkonti oħra għat-tfal”, “Ħolm qabel l-irqad” u “Stejjer mill-Bosk”. Hawn insibu 17-il storja ġdida li fl-imgħoddi l-awtur irrakkonta lil uliedu tard filgħaxija, u li wara għaddiehom minn proċess ta’ tirqim li għamilhom tajbin biex jinqraw kemm miż-żgħar kif ukoll minn min ħalla warajh l-età tal-ħolm u tal-innoċenza.
Fil-ktieb naraw kemm lit-tfal bħala karattri protagonisti kif ukoll bhejjem differenti u personaġġi oħra u għalhekk dan il-ktieb joffri ambjent fejn it-tfal jistgħu jimirħu fl-immaġinazzjoni.
L-istejjer huma qosra u ħelwin. Fl-istorja li ġġib it-titlu prinċipali ngħidu aħba, Bastjan ix-xwejjaħ li kien imur minn raħal sa raħal jferraħ lit-tfal u jagħmel il-ġugarelli. Darba waħda iżda daħal f’raħal minnhom u ma reġax ħareġ għax sab kenn taħt ħarruba fejn bena ferrovija kbira. F’ “Il-ġurdien tal-Imramma Makakk” għandna personifikazzjoni. Fi żmien fejn ma kienx hemm kumditajiet moderni Iz-zija Żarena kienet poġġi l-ikel f’kamra fejn la kien hemm sħana u lanqas umdita’. Il-kamra kienet magħluqa b’bieb oħxon. Iżda dan ma kienx biżżejed għal ġurdien makakk li kien jistenna lil Żarena tmur fil-kamra ta’ fuq, joħroġ mit-toqba tiegħu. Kull ma jmur dejjem kien igerrem ftit aktar il-bieb u rnexxielu jidħol fil-kamra. Li ma kinetx taf Żarena kien bit-toqba li kien għamel. Lanqas in-nases ma ħadmu u għalhekk ġabet qattus. Il-ġurdien iżda kien makakk biżżejjed u ħadem ġurdien-pupazz. L-aħjar soluzzjoni għaz-zija Żarena kienet li ssir ħabiba mal-ġurdien tal-Imramma. Fl-istorja ‘Ir-Rota maħruba”, il-ġenituri ta’ Pawlu li kien tifel xtrawlu rota sabiħa. Kien juża ż-żewġ roti żgħar biex iżomm il-bilanċ, minkejja l-insistenza ta’ missieru. Jum fost l-oħrajn kien qed juża r-rota u ġrew il-klieb warajh. Tant ġera li r-roti ta’ wara nqalgħu u bla ma nduna beda jaqdef mingħajr ir-roti ta’ wara. Anke r-Raġel tal-Milied sab postu f’dawn l-istejjer. Kien qed joqrob il-Milied u r-raġel tal-Milied beda jipprepara biex iqassam ir-rigali. Fit-tramuntana tad-dinja jew kien dejjem xemx jew inkella dlam. Tant kien imħabbat jaqra l-ittri fost oħrajn u tant kien jaħseb fuq ħaddieħor li spiċċa saħansitra jinsa lilu nnifsu. Induna li kien hemm bżonn jieħu ħsieb saħħtu meta kien ser jidħol jorqod u ra lilu nnifsu fil-mera. Hemm ra l-ħwejjeġ ta’ taħt imsewwijin malajr, imma kien impossibli li jmur jixtri xi mkien għalih. Ġara iżda li fi gżira fil-Mediterran kien hemm tifel jismu Bernardinu li ried ikun ftit differenti. Meta ġie biex jikteb lil Father Christmas, ħaseb biex jagħtih xi ħaġa hu, u kitiblu biex jixtrilu xi ħwejjeġ. Father Christmas ħaseb mal-ewwel li Bernardinu kien tifel speċjali u għalhekk tah rigal speċjali: Vażett li minnu kienet toħroġ riħa tfuħ u tagħtik ferħ u hena.
Sammut juża lingwa u stil mexxejja, flimkien ma’ Malti idjomatiku, biex b’hekk l-esperjenza tinbidel f’waħda li tagħti pjaċir u tgħaddi wkoll messaġġ pożittiv. Kunfidenza fost it-tfal, imħabba lejn in-natura, u mħabba lejn l-annimali L-ispazji fejn isseħħ lazzjoni tal-istejjer huma familjari, u oħrajn li jmorru lil hinn mir-realtà li mdorrijin inġarrbu kuljum. Dawn huma stejjer li joffru waqtiet ta’ mistrieħ u ta’ riflessjoni lill-qarrejja minn għaxar snin ’il fuq.
Dan il-ktieb jinkiseb mis-sit elettroniku https://horizons.com.mt/ jew mill-ħwienet ewlenin.
