Ta’ barra minn hawn

miktub minn Vanessa MacDonald u maqlub għall-Malti minn Charles u Sylvia Zarb

Ta’ barra minn hawn huwa traduzzjoni tal-ktieb “The Unexplained” ta’ Vanessa MacDonald, din id-darba maqlub għall-Malti minn Charles u Sylvia Zarb.  Huwa ktieb partiklari ħafna għax jiddokumenta għad ta’ stejjer marbuta mal-iħirsa mil-lenti ġurnalistika.  Kif tgħid l-awtriċi nfisha:

“Qattajt ħafna ħin ma’ persuni fuq xi sufan jew fl-uffiċini tagħhom, fejn f’xi waqtiet il-persuna li tkun qed tirrakkontali l-istorja tqum minn postha biex turini bil-mossi xi punt partikulari. U xi drabi wkoll jibdew jirtogħdu waqt li jkunu qed jirrakkontaw xi dettall li jkexkex. Kull wieħed minn dawn il-persuni jemmen fl-istorja tiegħu. Dawn il-ġrajjiet bidlu xi ftit jew wisq il-ħajja ta’ dawk li għaddew minnhom. Jekk għandek kuraġġ, emminhom. Dan il-ktieb għandu numru ta’ stejjer ġodda. Ħafna nies li intervistajt għadhom ħajjin u d-djar u l-postijiet fejn ġraw dawn l-istejjer imsaħħra għadhom jeżistu.”

U min jgħid li l-ġurnalisti jkollhom iħabbtuha biss mal-politiċi u stejjer mill-qorti?  U anke waqt li qed jiġbru dawn l-istejjer jiltaqgħu kultant ma’ xi wħud li m’għandhomx spjegazzjoni razzjonali, stejjer strambi li għalkemm ma jitwemmnux għal min jesperjenzhom huma vera daqs kemm huwa vera dan l-artiklu li inti għandek quddiemek.    

Stejjer tal-iħirsa mill-ġurnalisti mhuwiex xi ħaġa ġdida.  Qabel xejn il-ġurnali mhux l-ewwel darba li xandru stejjer dwar l-iħirsa.   Fl-edizzjoni ta’ “The Wilmingtonian and Delaware Advertiser” tal-1827 deher artiklu bl-isem “A Vision of Lucifer”, storja ta’ xi ħadd li apparantament iltaqa’ ma’ ħares waqt vjaġġ.  Fl-1889, fil-ġurnal “The Chicago Tribune” deher artiklu dwar klikka ta’ iħirsa kriminali fit-Tramuntana ta’ Chigago li werwru l-komunita’.   L-istorika Paulette D. Kilmer, Professur fl-Universita’ ta’ Toledo fil-ktieb tagħha “After the War: The Press in a Changing America” ssemmi ‘l fuq minn 300 storja tal-iħirsa li dehru fil-ġurnal “The New York Times” mill-1851 u s-seklu 20.   Anke f’Malta dehru bosta stejjer minn dawn.  Ngħidu aħna l-awtur Joseph Serracino, li wkoll jikteb f’dan il-gurnal, fl-2017 dak iż-żmien fir-rokna tiegħu fil-ġurnal it-Torċa matul ix-xahar ta’ Jannar u Frar ta’ dik is-sena tratta t-tema tal-Ihirsa fil-Folklor tagħna.    

Imma li qed tagħmel MacDonald f’dan il-ktieb mhuwiex li tiddokumenta minn sorsi sekondarji jew xi stejjer fittizji.  Bħala ġurnalista qed tisma’, tiġbor l-evidenza permezz ta’ dak li jgħidulha permezz ta’ intervisti mal-persuni nfushom li esperjenzaw dawn il-fenomeni.  Ir-riżultat huwa li l-idea tal-iħirsa f’dan il-ktieb mhijiex neċessarjament kif tradizzjonalment nistħajluhom.  Tant u hekk li għandna verżjonijiet differenti ta’ iħirsa, għallinqas skont l-esperjenzi tal-persuni li tkellmu mal-awtriċi. 

Ngħidu aħna insibu iħirsa twajba u li jgħinnuna (Kapitlu 1).   Imbagħad għandna d-defenizzjoni tal-iħirsa bħala frak tal-enerġija (Kapitlu 2).  Ma jistax jonqos iva li nsibu erwieħ malizzjużi u krudili (kapitlu 3).   Aktar stramba nsibu saħansitra ruħ ta’ xi ħadd li għadu ħaj (Kapitlu 4).  Imbagħad hemm stejjer ta’ dawk li kienu jinqdew bl-iħirsa biex iġibu skuża għal vjolenza domestika (Kapitlu 5), u dan speċjalmet fiż-żmien fejn ir-rwol tal-mara kien ferm differenti minn dak tal-lum, għalkemm b’xorti ħażina anke llum għadna qed niġġieldu din il-pjaga soċjali.  

Hu x’inhu l-każ, kull storja ser tħallik ftit konfuż u waqtiet imbeżża’.  Fuq kollox, mhuwiex dan l-iskop tal-iħirsa?  Skont dan il-ktieb mhux dejjem, pero’ xorta jibqgħu misterjużi u mingħajr spjegazzjoni għall-eżistenza tagħhom; dejjem jekk nemmnu li jeżistu!  

Dan il-ktieb huwa ideali wkoll għal min iħobb jaqra stejjer qosra, għalkemm ċert li minn waħda tibqa’ tgħaddi għall-oħra.  Hawnhekk għandna ‘l fuq minn 50 storja differenti ambjentati f’postijiet li bosta minnhom għadhom jeżistu! 

Dan il-ktieb huwa pubblikazzjoni ta’ Klabb Kotba Maltin u tistgħu takkwistawh mill-ħwienet ewlenin. 

it-torca-2020-12-27-1_16-16-1

it-torca-2020-12-27-1_17-17

L-Erwieħ tal-Gżejjer Maltin u lil hinn minnhom

miktub minn Joseph Spiteri Audibert; Pubblikazzjoni, Horizons

Mhux l-ewwel darba li smajna bi stejjer ftit kurjużi u anke għal min ma jemminx jew ma jibżax ikunu ta’ interess partikolari.   Li laqatni f’dan il-ktieb ta’ Joseph Spiteri Audibert huwa li l-istil li jħaddan mhuwiex dak li jipprova jbeżża’, imma aktar li jiddokumenta ġrajjiet ta’ missiriietna li jinkludu l-Iħirsa.  

Irrid ngħid għalhekk li dan il-ktieb huwa wieħed riċerkat u ċerta stejjer, lil hinn mill-erwieħ, laqtuni ferm. Ġieli smajtu bil-Palazz tal-Marmara  (p.51)?  Ir-rabta tal-post mal-ġrajja hija element b’saħħtu ħafna f’dan il-ktieb; jissemmew postijiet li għadhom jeżistu u oħrajn li m’għadhomx jeżistu jew qajla smajna bihom.  Dawn il-ġrajjiet ilum jagħmlu parti mill-Istorja tagħna, bħall-ġrajja tal-Porvlista jew tal-Kavallier ta’ Manoel Island u ħafna oħrajn.

Imbagħad hemm ukoll bosta aspetti kulturali interessanti.  Jissemmew il-Konfretarnita’ tar-Rużarju (p.101), ix-xemgħa tal-blandun (p.117) u bosta oħrajn.   Hemm ukoll referenzi mhux biss għal użanzi imma wkoll għal oġġetti li kellhom missirijietna.  Forsi tiftakruhom l-istatwi tat-torok, raġel u mara; le mhux qed ngħid għat-Tork tat-Taraġ.  Imma anke dawn l-istatwi kultant kienu jġibu seduzzjoni lil xi wħud.   Kif jgħidilna l-awtur, “veru li kienu statwi tal-ġibs, imma ħassejthom qishom kienu ħajjin u tant dejquni li kelli ndawwarhom wiċċhom mal-ħajt biex inkompli naħdem” (p.83).   It-torok jissemmew f’bosta stejjer oħra, kollox jindika kemm l-element ta’ biża’ mit-torok baqa’ b’saħħtu fost missirijietna. 

Naturalment, il-ktieb jikkonsisti f’dawn l-elementi li jtuk ftit tal-qtajja’, li jġgħaluk tibża’.  U emmnuni, l-mod kif jikteb Spiteri Audibert ngħid għalija, filli jibda billi joffri sfont tal-istorja u mbagħad wara li tibda tistħajjel ix-xena bid-dettalji li joffrilek, toħroġ dik il-kreatura li taħsdek u li tkexkex.    Għaldaqstant naqraw dwar l-irġiel libsin l-iswed u lasti twal bil-fanali f’idejhom (p.94) is-Sinjorina kollha bajda viċin it-Torri l-aħmar (p.111). Dawn l-elementi li nsibu fi stejjer tal-waħx insibuhom ukoll f’dan il-ktieb.  Imbagħad hemm stejjer oħrajn li esperjenza l-awtur innifsu, bħal meta kien ikun ma’ missieru u kien jisma’ l-passi (p.191). 

Dan il-ktieb huwa ppreżentat b’mod sabiħ ħafna u ma’ kull storja insibu tpinġija (bosta minnhom illustrati mill-awtur innifsu), jew xi ritratt storiku.    Kif jgħid l-awtur innifsu, li kieku ma ġabarx dawn l-istejjer bosta minnhom kienu jibqgħu mistura (speċjalment dawk li ntqalu lilu minn missieru)u bosta oħrajn kienu jintilfu darba għal dejjem 

Dan il-ktieb jista’ jinkiseb mis-sit elettroniku ta’ Horizons (https://horizons.com.mt/product/l-erwieh-tal-gzejjer-maltin-u-lil-hinn-minnhom/)  jew mid-distributri u ħwienet ewlenin.  

it-torca-2020-12-27-1_16-16

Il-kreatura tal-bir

Awtur: Simon Bartolo; Pubblikazzjoni: Merlin

Dan l-ktieb ilaqqgħana ma’ familja ħelwa imma ftit stramba wkoll; ta’ Mezzanina u żewġha Alfie u uliedha Nadia u Antonin.   Aktar tard niltaqgħu ukoll ma’ Nerissa, Noe u Kristallina u anke man-nanna Katie.  

Sa mill-bidu l-istorja hija mimlija misteri, eżempju, Nadia u Antonin bdew jilgħabu flimkien fil-ġnien u raw lil xi ħadd ġej.  Bdew jiġru għax xammew riħa stramba.  B’hekk l-awtur jibda jibni ċerta climax u jżomm l-attenzjoni tat-tfal (u anke tal-kbar bħal ma żamm lili wkoll). 

It-tfal telgħu fit-tielet sular, fejn normalment ma kienux jitħallew jilgħabu hemm. Anke hawn naraw dak l-element ta’ suspans fit-tfal meta jagħmlu xi ħaġa b’dik in-naqra biża’ li jinqabdu.  imma telgħu jistaħbew.  Hemmhekk b’ħasda ltaqħu ma’ missierhom (Alfie).  Issa tajjeb li tkunu tafu li dan missierhom ma kienx jinħasel, xi ħaġa li nsiru nafu għaliex aktar il quddiem. 

Għaldaqstant huma kienu mbeżżgħin minħabba r-riħa tiegħu.  L-omm innutat u qalet lil Alfie li ma setax jibqa sejjer hekk u kieċċietu.   Wara ddeċidiet li tistieden lil ħutha, u qalet lil Nadia u Antonin li kienu ġejjin iz-zijiet.   Marru l-ajruport biex iġibu lil Nerissa li kienet imdaħħla sew fiż-żmien.  Din Nerissa ġabitilhom ftit ta’ seduzzzjoni kemm għaliex kienet vera twila u minħabba għajnejha u għalhekk ħasbuha saħħara.  Matul it-triq huma baqgħu siekta għaliex beżgħu jitkellmu magħha.  Nerissa ġa ma kienetx tħobb lit-tfal u xejn ma ħadet gost li bdew jitkellmu fuqha.  Wara ftit taż-żmien saru jafu li l-insett li kellha fuq il-flokk ma kienx uniku u l-insetti kienu wkoll jissemmgħu u jgħidu lil Nerissa xi jkun qed jingħad. 

Imma Mezzanina , kienet ġabu ukoll il-kumplament taz-zijiet l-oħra.  Dawn iz-zijiet li kienu Franċiżi (Noe u Kristallina) bdew ikantaw diska Franċiża.  Dak in-nhar ħabtu l-bieb u meta fetħet, Mezzanina sabet  lin-nanna Katie.  Nerissa bdiet tinżel it-taraġ u rat lin-nanna Katie u bdiet tiġġieled magħha għax qabdet u ġiet mingħajr ħadd ma stedinha.   In-nanna Katie bdiet iddaħħal f’rasha li lil Alfie keċċietu biex iġġib lil ħutha. 

It-tfal kienu jħobbuha lin-nanna Katie kemm għax ir-riħa tagħha ma kienetx iddejjaqhom u fuq kollox kienet in-nanna taħghom.   Darba bdiet tagħmel soppa għat-tfal u Nerissa ġġieldet magħha.  Nerissa wkoll għamlet ukoll soppa lit-tfal … imma għamlitha sewda.  It-tfal ma ridux iduquha.  Anke Kristallina ppruvat tagħmel l-aħjar kejk!

Wara li kellhom dawn l-argument bdew jitkellmu man-nanna Katie dwar Alfie.  Katie qaltilhom li kien iħobb imur għorfa ta-ziju Wiġi.  Xi ħaġa li kien iħObb jagħmel minn meta kien żgħir.   Nadia u Antonin ġiethom l-idea li jmorru man-nanna jftixxu din l-għorfa.   Marru f’jum tax-xita u sabu lil Alfie.  Ommhom, sadanittant,kienet irrabjata li n-nanna Katie ħadithom fix-xita u saru għasra.  Alfie biex għall-ġid tagħhom jitilqu.  U hawn niskopru l-misteru.  Alfie kien jaf sigriet li kien hemm f’din l-għorfa : L-imħalla!  

L-imħalla, kienet twila tal-biża, u tgħix fil-bir.   Bla dubju Alfie kien ukoll jibża minnh għax riedet toqtlu u l-familja tiegħu.  Fix-xita setgħet toħroġ barra.  Iżda… anke l-imħalla beżgħet mir-riħa ta’ Alfie u wara reġgħet lura fil-bir għax ma setgħetx tibqa’ barra għal tul ta’ ħin. 

Lura d-dar, riedu jagħmlu l-itjeb kejk, xtraw l-ingredjenti u bdew jagħmlu l-kejkijiet.  Kif marru biex jieklu l-kejk, id-dawl intefa, nksier il-ħġieġ u raw id minn ġot-tieqa. In-nanna ndunat x’kien qed jiġri.  Kienet l-imħalla!

L-imħalla kienet taf sew fejn kienu jgħixu.  Qabdet id in-nanna katie. Alfie gie biex isalvhom bir-riħa tiegħu, u rnexxielu.  Ibagħad inħasel u spjega kollox x’kienet l-imħalla.   

Iżda huma ma kinux jafu li l-imħalla marret lura fil-bir.  Jum fost l-oħrajn waqt jum tax-xita reġgħet ħarġet l-imħalla u did-darba attakkat lil Nadia.  U hawn ser inħalli lilkom biex issiru tafu l-konklużjoni.  

L-ewwel ktieb fit-triloġija ġdida Ruxxmata Kreaturi

Il-Kreatura tal-Bir huwa pubblikat minn Merlin Publishers. 

it-torca-2020-12-13_16-16

L-Esperjenza tat-Tagħlim

Awtur: Terence Portelli; Pubblikazzjoni: Horizons

Dr Terence Portelli hu senior lecturer  fil-Fakulta’ tal-Edukazzjoni, l-Universita’ ta’ Malta, li qed jagħmel sforz kbir biex bi lsien pajjiżna jagħtina kotba tal-pedagoġija u bl-għodda li l-għalliema jeħtieġu.  Dan jista’ jagħmlu għaliex minbarra l-għarfien akkademiku tiegħu, Portelli għandu ħakma tajba tal-Malti. 

Ma ninsewx “L-ewwel passi fil-Malti”  Sensiela ta’ kotba u materjal edukattiv ieħor maħsuba minn Terence Portelli bil-għan li t-tfal ikollhom għodda siewja fit-tagħlim tal-Malti tal-bidu.  Pero’ dwar il-pedagoġija, riċenti Portelli kien ħareġ il-ktieb ‘Fuq il-Għatba tal-Professjoni’ flimkien ma’ Antoinette Camilleri.  Fuq l-Għatba tal-Professjoni hu ktieb għall-istudenti-għalliema bi tħejjija għall-prattika tat-tagħlim, kif ukoll għall-għalliema li se jkunu qed jiggwidawhom fl-ewwel passi tagħhom. F’dan il-ktieb l-istudenti-għalliema u l-għalliema għandhom gwida ċara li tinforma u twitti t-triq għas-suċċess professjonali tagħhom.

“L-Esperjenza tat-Tagħlim” huwa ktieb ġdid jagħti ħarsa strutturata u dettaljata lejn l-istadji ewlenin taċ-ċiklu tat-tagħlim: it-tħejjija, it-twettiq, u t-tgħarbil ta’ din l-esperjenza kumplessa.  Aktar minn qatt qabel, l-għalliema għandhom bżonn idea ċara tal-arti u x-xjenza tat-tagħlim f’kuntesti edukattivi varji.

Il-ktieb huwa maqsum fi tmien taqsimiet ewlenin. L-ewwel taqsima tħares lejn x’nifhmu b’tagħlim. Wara jsir stħarriġ fil-fond tal-identità tal-għalliema, il-kuntest tat-tagħlim, u l-istudenti fil-klassi. L-għalliema jridu jfasslu jew jimmedjaw programm tat-tagħlim – kurrikulu, qafas ta’ kisbiet, sillabu – li jilħaq abbiltajiet differenti, kompetenza essenzjali li hi mfissra fit-tielet taqsima. 

Ir-raba’ u l-ħames taqsima jagħtu ħarsa lejn dawk l-elementi ta’ suċċess f’lezzjonijiet differenti, fosthom riżorsi tradizzjonali bħall-ktieb tal-iskola u dawk aktar kontemporanji li jixorbu l-aktar mit-teknoloġija.

Is-sitt taqsima tħares lejn l-okkażjonijiet ta’ darba kultant jew ftit aktar… bħalma huma ħarġiet ma’ tal-iskola, il-kunċert tal-iskola, l-ewwel u l-aħħar lezzjoni, it-tiswir ta’ wirja u l-magażin tal-klassi.

It-tagħlim għandu bżonn bilanċ bejn istanzi ta’ evalwar u dawk ta’ assessjar, esperjenzi mfissra b’għadd ta’ eżempji fis-seba’ taqsima ta’ dan il-ktieb. Fl-aħħar, l-istudenti-għalliema u l-għalliema jsibu għadd ta’ għodod biex jagħrblu l-esperjenzi tat-tagħlim tagħhom.

Kull kapitlu qasir f’dan il-ktieb – 72 kapitlu b’kollox –  jiffoka l-attenzjoni fuq qasam dejjaq tal-esperjenza tat-tagħlim billi: jippreżenta u jfisser b’mod sempliċi t-termini ewlenin, jesplora l-argumenti u l-perspettivi differenti, u jipproponi għadd ta’ possibbiltajiet pedagoġiċi mnejn l-għalliema jistgħu jagħżlu. It-tabelli, il-formoli u ċ-ċekkjaturi f’dan il-ktieb tfasslu biex jiggwidaw il-ħsieb kritiku u kreattiv tal-għalliema fi stadji differenti tal-iżvilupp professjonali tagħhom, minn dak bikri sa wieħed mogħni bl-esperjenza.

L-idea wara dan il-ktieb hi li l-esperjenza edukattiva tal-istudenti tkun waħda pożittiva skont kemm l-għalliema jagħrfu jinsġu flimkien komponenti differenti taċ-ċiklu tat-tagħlim tul il-vjaġġ edukattiv tal-istudenti tagħhom.

Il-ktieb jinsab għall-bejgħ mingħandi il-ħwienet ewlenin tal-kotba.

it-torca-2020-12-13_17-17

Irvin Vella: Il-Każ tal-Maħżen Mitluq!

Awtur: John A. Bonello; Pubblikazzjoni: Merlin Publishers

Għal dawn il-fans kollha, John A. Bonello, flimkien mal-Merlin Publishers, għadu kemm ħareġ il-ħames każ għal Irvin x’jinvestiga: Il-Każ tal-Maħżen Mitluq!

Irvin Vella: Il-Każ tal-Maħżen Mitluq huwa l-ħames ktieb fis-sensiela ta’ misteri investigattivi għat-tfal, wara Il-Każ Manduca (1), Il-Każ tas-Serqiet Strambi (2), Il-Każ tal-Gżejjer tat-Teżor (3) u Il-Każ Stella Maris (4).

Is-sensiela t’Irvin Vella hi l-ewwel sensiela ta’ investigazzjonijiet ta’ detective bil-Malti miktubin apposta għat-tfal.

Irvin kellu każ ġdid, dak ta’ MaryRose Marmara li ma kienetx taf fejn kien qed imur żewġha u għaldaqstant staqsiet lill-Irvin biex jinvestiga.

Irvin mar jara x’qed jagħmel żewġha (Wiġi Marmara) iżda  Irvin Vella sparixxa u ħadd ma kien jaf fejn jinsab.   Ma ħalla ebda nota, ebda messaġġ li jista’ jagħti ħjiel ta’ fejn seta’ mar. Mhux iwieġeb meta jċemplulu. U ma qal lil ħadd fuq xiex qed jaħdem. Irvin kien mistenni jmur lura d-dar għall-ikel, iżda ma tfaċċax.  Bdew jistaqsu lin-nies għalih, fosthom lil Mary Rose Marmara.   Marru fejn indikatilhom hi u sabuh mal-art.   Meta qam tilef il-memorja tal-aħħar sentejn.

Kienet biċċa xogħol kbira biex juruh x’għandu ħalli jiftakar fosthom il-blogg tiegħu.  Wara li fehem sewwa x’kien jagħmel huwa ried li jkompli bħala investigatur.  Meta raw x’seta’ ġara. 

U hawn daħal l-Ispettur Montebello.  Pprova jwassal x’kien qed jagħmel Wigi Marmara.  Waqt li qed jinvestigaw sabu żewġ ċrieket li għandhom in-numru u meta fittxuha sabu li għandu x’jaqsam mal-għasafar.  Meta bdew jistaqsu lin-nies fuq l-għasafar sabu lin-nies kellhom kopji ta’ dawn in-numri. 

Meta jibqa’ ma jmurx lura, il-ġenituri tiegħu jinkwetaw u jagħmlu rapport ’il-Pulizija. Hawn jidħlu fix-xena l-kuġini tal-investigatur, l-aħwa tewmin Luca u Laura, li jirnexxilhom jiskopru ħjiel li jwassalhom għal maħżen mitluq il-Ħamrun.

Il-kotba kollha ta’ Irvin Vella huma mżejna b’illustrazzjonijiet tal-artista magħrufa Lisa Falzon.   F’dawn ir-rumanzi, Falzon tuża stil retro li jkompli jenfasizza l-atmosfera ta’ misteru u investigazzjoni tal-istejjer.

Irvin Vella: Il-Każ tal-Maħżen Mitluq jinsab għall-bejgħ mill-ħwienet tal-kotba kollha, jew online direttament minn merlinpublishers.com

it-torca-2020-12-13_17-17

Imwejġiet

ġabra ta’ poeżiji ta’ Alfred Grech 

It-titlu prinċipali tal-Paġna Letterarja tal-lum huwa “Minn Għawdex”.   Meta ġejt biex nikteb dwar dan il-ktieb għidt liema aspett l-aktar li kelli nagħżel jekk hux bħala ktieb “minn Għawdex” billi l-awtur Alfred Grech huwa Għawdx, jew il-fatt li l-poeżiji qegħdin kollha f’ordni alfabetika li fakkarni wkoll fl-“Inventarju tal-kamra l-kaħla” ta’ Leanne Ellul li wkoll.

“Imwejġiet” huwa r-raba’ ktieb tal-poeta Alfred Grech.  Il-kotba l-oħrajn ippublikati kienu “Mix-Xefaq u lil Hinn” (2012), “Petali f’Wiċċ l-Ilma” (2014) u  “Erbatax -il Vers” (2016).  Li jolqotni f’dan il-poeta huwa l-mod kif joħroġ ċerta rabja taħt bixra ta’ mużikalita’ ħelwa.  Vrusu jpaxxu lill-widna daqs kemm jiskomodaw u jipprovokaw il-ħsieb.  

Il-ktieb huwa mimli emozzjonijiet jgħaddu bħal imwejġiet u qalb l-imwejġiet il-poeta huwa ħieles.  Huwa ħieles fil-ħsieb, jibża’ li xi ħadd jużah u ċertament ma jrid ebda obligazzjonijiet li jorbtulu xi tip ta’ mazzra jew ipoġġuh f’pożizzjoni li ma jixtieqx. 

“Jew tagħmel bħal ingassa
U tirkeb dahar l-ilsir.
Din hija dinja ħielsa, 
Ħallini nibqa’ ntir.”

(X’ridt aktar milli għandi?)

Jibża’ mill-konfini madwaru u l-ftuħ tal-kampanja f’dawn il-poeżiji mhuwiex biss marbut mal-imħabba li għandu l-poeta għall-ambjent imma wkoll mal-ftuħ li għandu bżonn f’ħajtu bħala individwu ħieles.   Ix-xewqa li jkun xi mkien `il bogħod, 

“Fejn ħadd ma jmur u lanqas fejn ħadd jgħaddi
Gremxul u nemel, dan il-friex tal-kwiet, 
Ma joħroġ ħadd għan-nofs li jista’ jdejjaq, 
Jew li jisraqli dal-waqtiet tas-skiet.”

(Dawn huma t-toroq)

Il-poeta jaħseb sal-punt li l-ħsieb tiegħu jista’ jkun kontra l-kurrent, jew forsi nuża l-liberta’ biex nadotta l-metafora “kontra r-riħ”, liema metafora hija użata għal diversi kuntesti differenti minn dan il-poeta.    Il-ħsieb jibda bil-mistoqsijiet dwar ir-realtajiet li ngħixu madwarna.  Numru ta’ poeżiji f’din il-ġabra għandhom it-titlu bħala mistoqsija, eżempju “Fejn sejjer?”, “Int min int?”, “Kif tista’ qatt tifhimni?”.  Oħrajn żvolġew mill-mistoqsija li tinħass fl-isfont tal-poeżija.  Huwa jgħidilna: 

“Bħal mistoqsija ġdida
Li qatt tkun staqsejt
Hekk tibda kull tqanqila
Tkun għadek lanqas bdejt”

(Bħal mistoqsija ġdida)

Dan huwa l-ħsieb li jista’ jinfed u huwa wkoll bħal sikkina li taqta’ minn żewġ naħat.  Bħala poeta Grech jorqom il-kelma sew, bħala avukat jartikola sew il-ħsieb tiegħu, pero’ xejn ma jżommu li jwassal dak li hu sew anke jekk ser jolqot fil-laħam il-ħaj.    

Fuq kollox huwa artist illi joħlom, u dwar dan jgħidilna:

“Titjira għal imkien 
Fil-vjaġġ ta’ mingħajr mira
Din qabża għal ġol-abbiss
Jew ħofra f’nofs għadira.”

(Vjaġġ tal-fantażija)

Forsi għax huwa artist, ir-rutina ddarsu.  Ma jibqax bniedem.  Meta l-istess rutna ssir bħal rota li jispiċċa jdur magħha ma jibqgħalux lok li jsir dak li huwa hu:

“Xħin jien u r-ritmu nsiru ħaġa waħda,
Xħin lanqas nibqa’ nara xejn madwari,
Xħin lanqas nibqa’ nisma’ l-melodija,
Insir ma ningħarafx minn dak ta’ dari”

(U meta jien għax niżfen)

Jiddarras bil-propoganda liberali li tidher attraenti u tappella għal popolin anke jekk tgħammixna biex minn wara jittieħdu deċiżjonijiet anti-soċjali u li jfaqqru l-kwalita’ tal-ħajja tagħna. “Tal-ħafna bżieżaq tas-sapun u drittijiet”  (Wara x-xalata)

Fejn jidħol iżda l-ħajja soċjali u l-ambjent, f’termini tal-lum, l-poeżija ta’ Grech tappella anke għal qarrejja progressivi tal-lum li qed jiddefendu dak li writna u b’xorti ħażina qed jinqered.  Għaliex ir-rota politika xxaqleb bejn il-ħtiġjiet ekonomiċi għal dawk soċjali u Grech jinfilsa sew ma’ dawn l-ilħna kontra l-isfreġju ambjentali.   Kif għidt aktar qabel, L-ambjent naturali huwa wisq għal qalb Grech, tant li għalih isir kważi l-maqdes fejn ifaħħar il-Ħallieq.

“M’għandix għalfejn il-Maqdes biex nitolbok,
U lanqas dawn il-kwadri ta’ mal-ħajt.”

Hekk jgħidilna fil-poeżija “Biżżejjed tkun il-mixja ġo l-għelieqi”.  

Saħansitra jistħajjel li l-istess Ħallieq ser jiddarras bl-ambjent illi qed noħolqu.  L-Ambjent hawn mhux biss fid-“dħaħen” imma anke bil-mod kif qed nimxu aħna ma’ xulxin.  Għaliex wara kollox, huwa l-egoiżmu li qed jirvina kollox.  L-egoiżmu li mbagħad iwassal għar-regħba.    Għaldaqstant huwa jgħidilna: 

“Issa li nżilt mill-għoli tal-quċċata,
Erġajt tħallatt mal-kotra tal-bnedmin;
Jilqagħna sibt id-dħaħen tal-vetturi, 
It-toroq kollha jaħbtu ġo xulxin.”

(Issa li rġajt inżilt fit-toroq tagħna).

Fejn tidħol il-poeżija ta’ mħabba personalment nara aktar profondita’.  L-imħabba għandha togħmiet differenti u xi drabi tweġġa’ wkoll.  

“Fis-skiet ta’ dawk xufftejk
Illum tlift ir-raġuni, 
Burdati bħall-oħrajn, 
Jinbidlu fi staġuni.”

(Fis-skiet ta’ dawk xufftejk)

L-indifferenza ma tibdiex minnu iżda tibda minn ħaddieħor (Xħin jien nitlaq minn hawn).  Il-firda ma tibdiex minnu għax huwa kien ilu jesperjenzha minn ħafna qabel. 

L-imħabba ma toffrix soluzzjonijiet faċli u Grech jitkellem fuq sitwazzjoni fejn il-ħajja ssir artifiċjali.  Minkejja li jkun hemm ir-rabta tkun nieqsa minn ċerta’ affinita’. 

“Bejn żewġt itruf tal-baħħ, 

Dan tejatrin.
Noħolqu l-logħob kuljum 
Biex jgħaddi l-ħin.”

(Bejn iż-żewġt itruf tal-baħħ)

L-imħabba fiha l-imrar pero’ mingħajr sserraħ il-qlub, kapaċi twennes meta fl-iebes tal-ħajja tħoss xi ħadd li jagħti każek. 

“Li kieku kelli għad jien nerġa’ nterraq
It-toroq sqaqien mgħawġin tad-dinja, 
Ma nittaqalx bit-toqol tal-imgħoddi, 
Niltaqa’ miegħek”

(Li kieku)

Dak li jiddistingwi dan il-poeta huwa l-użu tal-istil tradizzjonali mingħajr ma jnaqqas xejn mill-ingredjenti tal-poeżija kontemporanja; il-valuri konservattiv anti-liberali, b-qafas spiritwali-reliġjuż u fl-istess ħin voċiferu kontra l-qerda tal-ambjent u t-tnaqqs fil-kwalita’ tal-ħajja; x-xenqa għall-imħabba u fl-istess ħin kultant irid iżomm ‘il bogħod minnha.  Dawn il-paradossi jispikkaw f’dawn il-poeżiji li huma kollha riflessjoni ta’ kemm dan il-poeta jaħseb fil-fond.  U dan il-ħsieb kultant ftit iebes, iwasslu bħal għanja ħelwa li tpaxxi lill-qarrej. 

“Li kieku dakinhar kont naf x’ser jiġri
Ma kontx illum nitbekka dak li ġara. 
Li kieku dakinhar ilbist dil-lenti,
Li kieku ma nisħetx iċ-ċpar ta’ wara.”

(Lili nnifsi)

Minbarra l-ordni alafabetika tolqotni wkoll li dan il-poeta dejjem jagħmel id-data.  Onestament ma nafx hemmx xi raġuni partikolari, jew jekk din id-data sempliċiment isservix ta’ memorja għall-istess awtur u forsi għall-istudjużi li għada pit għada janalizzaw dawn il-poeżiji.  U ġaladarba qed insemmi l-istudji, nagħlaq billi nħeġġeġ li l-qarrejja jaqraw ukoll l-analiżi ta’ Tarcisio Zarb fil-bidu ta’ dan il-ktieb.  

Għal darb’oħra poeżiji li ħadt gost naqra. 

it-torca-2020-11-01_30-30

it-torca-2020-11-01_31-31