Omar Seguna

Awturi: Anthony Portelli u Antoinette Borg

Żewġ ħsibijiet ġewni hekk kif qrajt dan il-ktieb (a)  L-awturi qabdu suġġetti relevanti mislutin minn numru ta’ ġrajjiet u huma kruċjali fil-ħsieb tagħna (b) L-awturi għarfu jinsġu b’mod tajjeb dak li ispirhom biex jiktbu dawn il-ġrajjiet għal dak li hu attwali. 

Mill-arti, sa’ xi qtil mafjuż, dan huwa speriment oriġinali ta’ letteratura kollaborattiva: 12-il storja, miktuba bi sħab minn żewġ awturi rebbieħa tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb u tal-Premju Francis Ebejer, li jispazjaw tul firxa wiesgħa ta’ pajjiżi, relazzjonijiet u emozzjonijiet.

Storja minnhom dwar il-laqgħa li toħodna lura għall-imħabba ta’ Gustav Klimt and Emilie Flöge, żewġ artisti kbar fl-qosma tagħhom:  Emilie kienet disinjatriċi tal-moda waqt li Gustav kien pittur.   Mill-banda l-oħra niltaqgħu mar-raħħal Turu (propjament Arthur)  b’razzett tal-ħnieżer li ltqaqa’ ma’ infermiera li kellha t-tpinija. Iħajjarha biex tmur tgħix miegħu fir-razzett.  It-tmiem ta’ din l-istorja mhux wieħed feliċi imma dak inħallih għal din l-istorja.  L-esperjenza kiefra tal-gwerra u tal-firdiet bejn il-bnedmin jispikkaw fl-ewwel storja.   Hawn niltaqgħu ma’ mara li tersaq quddiem James u meta jsaqsilha isimha twieġbu  “B19637” u titolbu bi ħniena biex ma jibgħathiex f’kamp tal-konċentrament.  “Sparali sinjur” titolbu.  

Dan huwa dak it-tip ta’ ktieb li fl-immaġinazzjoni joffri lill-qarrej esperjenza sensorali, li tinkiseb grazzi għall-informazzjoni vasta li saret dawn l-istejjer minn kanzunetti popolari, tagħrif dwar il-gwerra, l-arti, l-kultura sal-ħajja mill-aktar ordinarja.  Il-konklużjoni tal-istorja mhux neċessarjament hija waħda li l-qarrej ser jasal għaliha b’mod faċli.  L-isem għaldaqstant tassew xieraq:  Innuendo!  L-istejjer fihom infushom xi waqtiet bħal jibnu ċeta tensjoni, kurżita’ u anke forsi rabja.  Kif insibu anke fil-kopertina ta’ dan il-ktieb, “Darba waħda Ruth talbet lil James biex jisparalha. Flavia neħħiet kull mera li kellha fid-dar. Lil John ġrew warajh bil-ġebel fit-telgħa ta’ Raħal Ġdid, u Turu ħalla l-majjali bil-ġuħ. Miguel kien f’dar ta’ klijenta u fetaħ kexxun li ma kellux jiftaħ, u erbat iħbieb poġġew tarbija f’basket tax-xiri.”   L-emozzjonijiet għalhekk jilgħabu logħba ferm importanti.   Meta qed naqra dan il-ktieb xi waqtiet ħassejtni qisni parti mill-istorja u jien ukoll irrid nara insibx ħjiel ta’ dak li ser jiġri jew wara kollox għaliex ġara dak li ġara. 

Niltaqgħu ma’ sitwazzjonijiet ordinarji, eżempju tifel li joħdilha x’xirja d-dar.   Mill-banda l-oħra għandna mhux biss episodji minn pajjiżna imma anke barra minn xtutna bħal Venezja, l-Awtrija sa pajjiżi aktar `il bogħod bħal Sri Lanka.   

Il-faċċat ta’ dan il-ktieb hija wkoll interessanti ferm:  Xogħol ta’ Faye Paris, u naraw wiċċ kompost minn ors, widnejn donnhom ta’ ħanżir u b’maskra venezjana. Ċertament dawn it-tlieta huma ispirati mill-kontenut tal-istejjer infushom. 

Tislima lil Anthony Portelli 

Innuendo, forsi l-aħħar xogħol tiegħu pubblikat huwa kollaborazzjoni mal-awtriċi bravissima Antoinette Borg li wkoll tatna ħafna kotba sbieħ fosthom Fittixni.  Fil-fehma tiegħi jagħtina togħma tajba tal-kitba ta’ dan l-awtur. 

Nixtieq nikkonkludi billi nagħmel appell:  Persuni bħal Anthony Portelli jistħoqqilhom rikonoxximent ikbar. Iva, nibda minni, u dawk kollha li għandhom mezzi ta’ komunikazzjoni kif ukoll intom qarrejja, li ssiru tafu x-xogħol tiegħu.  Il-kontribut ta’ Portelli lejn il-Letteratura Maltija huwa wieħed kbir. 

it-torca-2022-02-06_20-20

it-torca-2022-02-06_21-21

it-torca-2022-01-09_24-24

it-torca-2022-01-09_25-25

ta’ Matthew Schembri

it-torca-2021-12-19_27-27

Ta’ Joseph Busuttil

it-torca-2021-12-12-1_28-28

it-torca-2021-12-12-1_29-29

Daqs xahar ilu attendejt tnedija ta’ ktieb ftit differenti mis-soltu, imżewqa bl-għana Malti. Żweli jirrapreżenta l-imgħoddi differenti ħafna, ħajja li llum qajla nimmaġinawha. U għalhekk kien f’waqtu li Joseph Busuttil iddeċieda li jiddokumenta l-ħajja ta’ zijuh li llum għandu 90 sena. Kif jgħid tajjeb Paul P. Borg li kiteb id-daħla ta’ dan il-ktieb, huwa importanti li jiġu d-dokumentati l-ħajjiet tax-xjuħ tagħna għaliex ma’ kull xiħ u kull xiħa li jitilqu mis-soċjetà tagħna, jieħdu magħhom esperjenzi u tifkiriet li huma imprezzabbli. Żweli huwa persuna li b’xorti ħażina ġarrab ħafna wkoll fosthom il-mewt tal-mara tiegħu u għex armel għal ħafna snin. L-aħħar weġgħa għal Żweli kienet it-teħid tal-art għall-iżvilupp, u għalkemm dan il-bini baqa’ qatt ma’ sar, ir-razzett ta’ żweli u l-għelieqi tiegħu żgur li m’għadhomx kif kienu qabel. Għajr għal-kenn tal-għorfiet li baqa’ u li fihom Żweli għadu jsib il-mistrieħ. 

L-intervista għandha valur kbir ħafna fir-riċerka.  Din hija l-ħajja ordinarja tan-nies li x’aktarx mhux ser ssibha dokumentata f’sorsi sekondarji u lanqas b’mod żbaljat mibdula f’ħafna eloġji li jwasslu biex noħolqu miti bħal fil-każ ta’ nies popolari.  Ħa nkun realistiku, bla ma nkun qed nonqos lill-familja Gatt:  Kieku Joseph Busuttil ma kitibx dan il-ktieb ħadd ma kien ser jikteb dwar Żweli.  Imma ma Żweli konna nitilfu wkoll l-evidenza, id-dokumentazzjoni primarja li tagħtina ħafna informazzjoni ta’ valur li titfa’ dawl kbir fuq bosta’ użanzi, 

Min hu Żweli?

“Qatt ma mar skola, iżda gradwa bl-unuri bil-għaraq ta’ xbinu fuq medda ta’ ħafna snin mill-ogħla għajn ta’ tagħlim, l-Universita’ tal-ħajja. 

Ma jafx jaqra, iżda jekk toqgħod tisimgħu tajjeb, jaqsam miegħek kliem li fih x’tomgħod.   Ħsibijietu gelgul safi ta’ ilma ġieri li jaqtagħlek l-għatx fl-eqqel sħana tas-sajf.  Ma jafx jikteb, l-anqas ismu – jiffirma l-karti tal-bżonn billi jħarbex salib fil-kaxxa jew fuq il-linja.  U slaleb ra, u refa’, għax daq sewwa mill-morr tal-ħajja. 

Iżda kull darba li xortih sabbtitu mal-art, Żweli ġġieled lura midrub iżda mgħonni b’armar ta’ saħħa minn ġewwa li jrid ikompli miexi ‘l quddiem, li għada jisbaħ jum ieħor ġdid.” (p.23)

Dan il-ktieb joffrielna ħafna tagħrif interessanti tal-ħajja fl-imgħoddi.  Fi żmien ta’ qabel il-gwerra meta kien hawn l-għaks, il-Fenek tal-Indja ma kienx jitrabba biss għall-gost imma kienu jagħmlu bormla stuffat tajba bihom ukoll (p.43).  Nifhmu li l-Gwerra m’affetwatx Ħ’Attard daqs kemm kienu taħt in-nar ngħidu aħna l-inħawi ta’ madwar il-port il-kbir.  Biss,  jiftakar tajjeb kif fuq naħa tar-razzett, lejn l-isptar bdew jitħaffru xi xelters.  Żweli jiftkar tajjeb ħafna wkoll meta kienu jistkennu fix-xelters u l-bombi li kienu jinżlu.  Minbarra l-bombi jiftakar ukoll li kienu jitfgħu “termosijiet bl-isplussivi u hand grenades” (p.53).  Billi xi wħud ma kinux jieħdu fuq ħamrija mxarrba, huwa jiftakar tajjeb meta żewġt aħwa kienu qed iżarmaw dawn il-bombi u ħadu f’idejhom.  Sfotunatament mietu, waħda mill-esperjenza kiefra tal-gwerra. 

Fost l-aktar episodji ta’ niket huma bla dubju ta’ xejn dawk familjari fosthom il-mewt ta’ martu Konza (p.142). Imma ta’ tħassib għalina huwa t-teħid tal-għelieqi għall-iżvilupp għaliex b’xorti ħażina din hija realta’ li qed ngħixu.  U l-flus qed jagħmuna pero’ mhux nirrealizzaw li fl-aħħar mill-aħħar irridu x-xogħol tal-bdiewa u r-raħħala tagħna biex nieklu.  

Dan il-ktieb għalhekk hu xhieda ta’ ħajja Maltija fl-imgħoddi riċenti  li l-qarrej adult sa jintebaħ li spiċċat għalkollox mill-irħula tagħna għax f’lokha daħal il-moderniżmu  li bidel mhux biss il-mod ta’ għajxien imma wkoll it-taħdit tagħna, ix-xogħol tagħna u saħansitra l-mod kif inħarsu lejn l-ambjent.

Joseph Busuttil iwassal għadd kbir ta’ avventuri u azzjonijiet b’Malti  mirqum u mexxej. Żweli hu x-xiħ li jirrifletti dwar l-esperjenzi ta’ ħajtu, jitkellem u jwiddeb, jitlobna li nżommu fi kliemu bħala xiħ u niftakru f’art li kienet u issa tbiddlet għalkollox.  Żweli jitkellem fuq l-antenati tiegħu u ħajjithom, kull  paġna tirrakkonta l-ħidma tiegħu fir-raba’ bħala bidwi u raħħal, il-ħidma bil-baqqun  iħaffer it-trinek fit-toroq, bħala biċċier il-biċċrija, u għadd ta’ attivitajiet oħrajn li jirriflettu ħajja sempliċi imma mimlija tbatijiet.  Jistedinna bħalma jafu jagħmlu x-xjuħ kollha, li nidħlu fil-ġrajja nostalġika tal-ħajja madwar iz-zuntier u waqt gwerra qalila wiċċ imb wiċċ mal-mewt. Żweli jaf li l-ħajja trid tibqa’ għaddejja – imma mogħnija b’żieda ta’ għerf u valuri mġedda. 

Joseph Busuttil ipinġi lix-xwejjaħ Żweli bħala bniedem elokwenti li juri li jekk aħna ma napprezzawx dak li Alla tana, u ma nkunux nafu  mnejn tlaqna, ma nkunu nistgħu qatt insibu fejn irridu naslu bħala ġens. Żweli hu wieħed mill-aħħar bdiewa ta’ Ħ’Attard u jitfa’ dawl qawwi fuq il-ġrajja soċjali u t-tibdiliet kbar li ġarrab dan ir-raħal.

Il-ktieb fih 214 paġna jinkludi ritratti nostalġiċi ta’ soċjetà mgoddija, għandu kumment kritiku ta’ Paul P. Borg, hu pubblikazzjoni tal-Awtur u mitbugħ Progress Press u illustrat. Dan il-ktieb jista’ jinkiseb mis-sit: https://bdlbooks.com/product/zweli/          

ta’ Carmel Scicluna

it-torca-2021-12-05_24-24

Għal xi wħud l-ambjent qed nifhmu dwar l-ambjent rurali u bosta awturi kitbu kontra din il-qerda.  Iżda l-ambjent huwa fejn qed ngħixu, dak li mdawrin bih; fi kliem ieħor id-dinja ċkejkna ta’ madwarna.  Tajjeb allura noqogħdu attenti li l-ktieb jismu l-ambjent li qeridna (mhux li qridna). 

Dan huwa ktieb b’tlieta u ħamsin poeżija oriġinali. Dan hu l-erbatax-il ktieb u t-tieni ġabra ta’ poeżiji bil-Malti li ssawru fuq medda ta’ erba’ snin. L-ewwel ġabra ta’ poeżiji ta’ Carmel Scicluna kienet “Il-kalċi qiegħed ifur” diġa tindika l-lehma poeta ta’ dan il-poeta.  Dwar dan il-ktieb jien kont ktibt hekk fil-Paġna letterarja ta nhar il-Ħadd 29 ta’ Lulju 2018:

“Il-poeżija ta’ Scilcuna hija bħal warda ġdida fil-poeżija kontemporanja u tinfatam minn temi progressivi u liberali li ddominaw dan l-aħħar snin u għaldaqstant tiftaħ beraħ kurrent ieħor ta’ ħsieb.  Jidhirli li l-ħsieb tal-poeta jimxi mal-liġi naturali u jixxennaq għall-qafas soċjali li jikkonserva l-valuri tradizzjonali.  Madankollu f’dawn il-poeżiji wieħed ser jistenna wkoll il-protesta u protesta ħarxa kontra kull min jitbiegħed minn dawn il-valuri u juża l-liċenzja artistika tiegħu li jfisser dan l-għadab tiegħu (u frustrazzjoni fl-istess ħin) bl-aktar mod qawwi.”

Jidirli li dan il-ktieb ikompli mal-ewwel ġabra bid-differenza li jwessa’ l-ħsibijiet tiegħu u jifrex fuq aktar temi.   F’din il-ġabra fil-fatt Scicluna tbiegħed ferm mill-ermetiżmu u l-oskurita’ tal-versi bikrija. Scicluna f’din l-antoloġija jagħfas fuq il-vers sempliċi u profond. Hemm, fl-aħħar mill-aħħar, evolviment fl-iżvilupp tat-temi u l-kontenut, u maturita’ ikbar fl-immaġinarju poetiku tiegħu.

L-influwenza t’ bosta awturi klassiċi f’din il-ġabra hija evidenti għaliex b’mod intelliġenti Carmel jirreferi għal dawn il-poeżiji u jintegrhom fil-ħsieb tiegħu.   Naraw kemm hu infurmat dan il-poeta għax anke fejn m’hemmx dawn ir-referenzi, jagħraf bħalma għamel fil-każijiet li diġa semmejt jibni b’mod tassew kreattiv il-metafora unika tiegħu u jwassal il-viżjoni tiegħu. 

Bħala prinċipji minn banda naraw li l-awtur huwa indipendenti, ma jinġarrx bl-ispag tas-soċjeta’ moderna liberali kapitalista u sekulari.   B’saħħtu biżżejjed li waħdu lest li joħodha “kontr’għedewwa

Daqs torrijiet falliċi

Magħqudin annuna…” (L-ambjent li qeridna, p.72)

L-istess ħsieb u din l-istess determinazzjoni jesprimihom fil-poeżija “Dritta triqti”:

“Avolja nitlef il-ħbieb

Li jriduni nserrep

Fit-trejqiet tal-moda.

Avolja nitlef ħemel flus

Għax ma naqsamx

Għax-xogħol jirrendi fl-isqaqien”

(p.36).

Din il-poeżija hija ispirata mill-kanzunetta Bitter Sweet symphony, tal-grupp The Verve fejn anke fi-vidjow ta’ din l-istess kanzunetta naraw il-kantant ta’ dan il-grupp Richard Ashcroft jibqa’ miexi fit-triq (Hoxton Street)  minn qalb il-folla bl ma jagħti każ madwaru jew ibiddel id-direzzjoni.    L-istess determinazzjoni tidher fil-poeżija “Samsa” (p.20), poeżija ispirata mir-rumanz ta’ Franz Kafka li tirrakonta l-istorja ta’ Gregor Samsa li darba fost l-oħrajn iqum u jsib li ttrasforma ruħu f’insett kbir u jrid jara kif jadatta għal din il-kundizzjoni ġdida.

Mill-banda l-oħra huwa jitneżża minn kull pretensjoni u jerġa’ lura lejn dak li huwa essenzjali.  Ma jinteressah xejn minn dak li huwa materjali.   Fil-poeżija “Bħall-għonja kont nara” (p.37) jgħid:

“Ħbiebi l-kwiekeb, il-lejl, l-għoljiet imbiegħda

U ma rridhomx dad-dawl tal-belt fl-iljieli

Għax serquli rqadi w kiddewli ruħi.”

L-umilta’ tiddomina f’ħafna minn dawn il-poeżiji

“Mill-baxx ninsab ċert bl-istilel fl-għoli” (p.38)

Għall-kuntrarju tas-suppervja tal-bniedem u l-egoċentriżmu, t-tama allura tiġi mill-Fidi:

“Il-ġebel ħaj jistenna

bħal ġinokkjatur

lill-wemmiena”  (Ġo żaqq il-balena, p.98).

Scicluna jitnikket li qed jintilfu l-valuri li sawruna.  Fil-poeżija “Ħallelin” (p.58) jgħidilna:

“Ma jidhrux dal-ħallelin li daħulna!

Teżori maħżuna fuq elefejn sena

Girfulna – ġawhar ta’ missirjietna!

Sa ruħ il-friżji u l-ġilji selħulna”

Il-ħsibijiet tiegħu ma jħallihomx fil-arja.  Jinkwieta wkoll għal pajjiżna Malta, li kif nafu, ċerta drawwiet ta’ dari qegħdin dejjem aktar jintilfu. 

“U fejn għosfru l-jiem fejn dammejna l-lewlu

Ta’ mħabbitna fietla, tradizzjonali,

Taħt il-loġoġ kennija ta’ drawwietek”  (p.68).

Il-valuri huma dawk li jagħmluh liberu.  Li jeħilsuh mill-ktajjen.  Forsi kontra ħafna poeti oħra kontemporanji li jippropogaw il-liberaliżmu f’bosta xogħoljiet tagħhom, Scicluna huwa kritiku ħafna għal mod kif

Anke lil bintu jwissi biex toqgħod attenta u ma tispiċċax ilsiera tad-dinja, ma tiġix ikkontrollata fuq x’tilbes u saħansitra x’tgħid.

“Iriduk titkelem

minn telefown

bil-wajer maqtugħ” (p.62)

Donnu l-istess ħsieb jidher anke fil-poeżija “Ħadran kien jitwieraq il-weraq” ispirata mill-poeżija “Song of Myself”  ta’ Walt Whitman li titkellem dwar kif il-bniedem jitwaħħad man-natura u miegħu innifsu.   Infakkar li f’din il-poeżija klassika, Whitman iwassal il-messaġġ li kulħadd għandu jkollu vuċi f’demokrazija u jekk dik ta’ xi wħud tkun imċaħħda, allura l-kriterji demokratiċi ma jkunux qegħdin tajjeb.  Din il-poeżija kienet influwenzat lill-grupp favorit tiegħi Nightwish, f’kanzunetta li ġġib l-istess isem mill-album Imaginaerum.

Kif semmejna fil-bidu, dawn il-prinċipji fundamentali li sawruh, japplikhom għal bosta sitwazzjonijiet li kidduh, u oħrajn li ħass li għandu jagħtihom tifħir.   Jitnikket ngħidu aħna bl-“isparar t’Thousant Oaks, Kalifornja”  (p.64), u bil-qtil ta’ Daphne Caruana Galizia (Qtil f’nazzjon mafjuż, p.116). 

Scicluna għandu ħakma tajba tal-kelma u bħalma min għandu s-sengħa tal-fuħħar jifforma t-tafal hekk dan il-poeta jibni l-kliem tiegħu, ngħidu aħna “Ħadran kien jitwieraq il-weraq” (p.17).    B’mod ġenerali ngħid li fil-ktieb tinħass il-kritika lejn is-sekulariżmu u l-liberaliżmu bħala l-assolutiżmu ta’ żmienna.  U kif għid qabel forsi dan l-awtur, naqblu u ma naqblux miegħu, jiddistingwi ruħu, u nammira l-fatt li anke fi vrusu ma jinġarrx mal-kurrent, ma jimpurtahx li jintgħoġob. Ma jimpurtax li joqros ftit anke l-prinċipji li nħaddan jien, xorta joffrielna punti għal riflessjoni.  U dan li jagħmlu poeta tant għal qalbi. 

Il-ktieb fih 152 paġna, għandu produzzjoni sabiħa u maħruġ minn Horizons.  L-Ambjent li qeridna hu preżentement finalista għall-Premju Nazzjonali tal-Ktieb.    Infakkar li Scicluna rebaħ l-ewwel premju tal-Konkors tal-Poeżija Doreen Micallef 2021 b’Submersi Filii, miktuba bil-projective verse u multi-layered; miktuba b’lingwaġġ ċar, personali u dirett fi kliem il-judges li faħħruha u għażluha minn 50 poeżija eliġibbli oħra.  hi poeżija li se tidher ‘il quddiem fit-tielet ġabra ta’ poeżiji tiegħu.

Ta’ Jacqueline Mizzi

it-torca-2021-11-21_16-16

it-torca-2021-11-21_17-17

Ta’ Karl Schembri; Pubblikazzjoni Merlin

it-torca-2021-11-14_26-26

it-torca-2021-11-14_27-27

Ta’ Sergio Grech; Pubblikazzjoni Merlin

it-torca-2021-11-07_22-22

Ta’ Oliver Friggieri bi studio ta’ Terence Portelli

it-torca-2021-10-31_24-24

it-torca-2021-10-31_25-25

Ta’ Charlò Camilleri 

it-torca-2021-10-31_24-24